آنتونیو باندراس بر روی فرش قرمز در جشنواره فیلم ترایبکا دوحه ۲۰۱۱

DFI که در سال ۲۰۱۰ تاسیس گردید، نام خود را به عنوان یکی از بازیگران کلیدی فعال در تهیه فیلم، آموزش و فرهنگ در خاورمیانه و بستری برای پرورش استعدادهای فیلم سازی محلی مطرح ساخته است.

DFI دارای واحدهای طراحی و تولید مختص به خود می باشد. این انستیتو ماموریت خود را ارائه خدمات جهت تامین نیازهای خاص قطر و همینطور ترویج فیلم به عنوان رسانه ابراز عقاید در خاورمیانه و فراتر از آن معرفی می نماید. “DFI در زمینه ارزیابی فیلم، آموزش و ایجاد یک صنعت فیلم سازی پویا در قطر با تمرکز بر پرورش داستان سرایان منطقه ای در عین پایبندی به چشم اندازی جهانی فعالیت می نماید… DFI به عنوان یک مرکز همه کاره فیلم سازی در دوحه و همینطور به عنوان منبعی برای منطقه و سایر نقاط جهان به ارائه خدمات می پردازد. ما به قدرت سینما جهت تغییر عواطف و افکار اعتقاد راسخ داریم و شعار ما خود بیانگر عقیده ما می باشد که معتقدیم فیلم زندگی است.”

یکی دیگر از فعالیت های DFI برگزاری رویدادهایی است که هرچند فی نفسه بر فیلم متمرکز نمی باشند اما هدف آنها تقویت برنامه ریزی فرهنگی دوحه و فراهم آوردن بستر لازم برای خلاقیت و تبادل نظر می باشد. از این جمله می توان به مراسم پیشروی ۲۰۱۲ TEDx Summit اشاره کرد. این انستیتو در روستای فرهنگی کتارا (Katara) واقع شده است که مجوعه ای از برنامه های فرهنگی شامل موسیقی، تئاتر، مد، هنر، صنایع دستی و طراحی ارائه می نماید.

DFI دارای واحدهای طراحی و تولید مختص خود می باشد که به فیلم سازان خاورمیانه کمک می کند به تهیه آثار مختلف نظیر فیلم و همینطور برنامه نویسی مبتنی بر وی، رادیو و تلویزیون بپردازند.

آزاد اندیشی انستیتو در تنوع برنامه هایی که برگزار می کند، مشهود است. این انستیتو کارگاه های فیلم کمدی برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، کارگاه های قصه گویی و کلاس هایی درباره بدیهه سازی و حرکات موزون برگزار کرده است. در ماه دسامبر ۲۰۱۱، کوین اسپیسی دعوت این انستیتو به دوحه آمد و دو اجرای نمایش نامه ریچارد سوم را در مرکز کنوانسیون ملی قطر برگزار کرد. این انستیتو همچنین یک قرارداد همکاری با بنیاد کوین اسپیسی (Kevin Spacey Foundation) جهت برگزاری دو کارگاه تئاتر در مدارس محلی قطر به امضا رسانید.

“حرّر، حرّر” (آزاد کن، آزاد کن) یک کارگاه قصه سرایی ۷ روزه بود که در آوریل گذشته برگزار شد و طی آن شرکت کنندگان داستان هایی درباره انقلاب های اخیر خاورمیانه نقل کردند. هر کدام از شرکت کنندگان یک فیلم یک دقیقه ای در لوکیشنی خاص تولید کردند که داستان انقلاب های عربی از نقطه نظر اهالی شهرهای مختلف خاورمیانه از تونس گرفته تا قاهره و مراکش و امان را به تصویر می کشید.

فیلم های برگزیده امسال جشنواره فیلم دوحه که در ماه اکتبر برگزار شد، شامل بانو (The Lady) ساخته لوک بسون (Luc Besson) درباره زندگی فعال برمه ای دموکراسی و حقوق بشر آنگ سان سوچی، مجموعه ای از فیلم های کوتاه عربی درباره عشق، کاستی ها، وقایع شگفت انگیز و اشتیاق، هنرمند (The Artist) – که رقیبی برای فیلم های صامت عصر گذشته هالیوود به شمار می رود، فیلم مستند اشتیاق (Yearning) (توق) درباره محدودیت ها، تمایلات و تلاش های یک زن سوریه ای در دمشق که به دنبال آزادی بیشتر است، Vol Special پیرامون یک بازداشتگاه در سوئیس که حکایت شش مهاجر مستاصل میان امید و ناامیدی دریافت حق پناهندگی را روایت می کند، Mama Africa درباره موسیقیدان فقید میریام ماکبا (Miriam Makeba) و ¡Vivanlas Antipodas! که به بررسی فرهنگ ها، زبان ها، مردم و چشم اندازهای چهار لوکیشن در چهار منتهی الیه زمین می پردازد: انتر ریوس (Entre Rios) آرژانتین، شانگهای چین، هاوایی و روستایی کوچک در بوتسوانا.

رویدادهای جنبی شامل موارد زیر بوده است: گفتگو با مورگان اسپورلاک (Morgan Spurlock)، کارگردان فیلم مرا چاق کن (Super-Size Me)، گفتگو با هنرپیشه معروف آنتونیو باندراس و سلسله گفتگوهایی میان فیلم سازان زن برجسته درباره جایگاه زن در دنیای فیلم و اینکه تا چه اندازه به صورت مساوی مورد استقبال و احترام واقع می گردند و فرصت ها و چالش های پیشروی زنان فیلم ساز و حرفه ای در صنعت سینما.

در سالیان اخیر، کشورهای حوزه خلیج تعهد خود نسبت به توسعه فرهنگ فیلم را با رشدی قابل توجه در تعداد سازمان ها، برنامه ها و تخصیص بودجه برای تولید فیلم، آموزش و پخش و توزیع نشان داده اند. هرچند انستیتو فیلم دوحه نسبت به همتایان خود در دوبی و ابوظبی از قدمت کمتری برخوردار است، اما به سرعت توانایی خود جهت مشارکت، حمایت و به اشتراک گذاری فیلم ها در قطر با منطقه وسیع خاورمیانه و در سطح کلانتر در کل دنیا را نشان داده است.

کپی‌رایت در ایران؛ قانونی ضروری یا توقعی بی‌جا؟

بحث درباره کپی‌رایت، طی دهه‌های اخیر همواره در ایران به ویژه از سوی مؤلفان و مالکان آثار ادبی و هنری در جریان بوده است، اما طی یکی دو سال گذشته، دولت خود سردمدار طرح این موضوع شده و می‌گوید قصد دارد بحران در زمینه عدم رعایت کپی‌رایت در ایران را حل کند.

این‌که چه قدر دولت فعلی ایران در زمینه حل بحران کپی‌رایت در این کشور جدی است، در آینده‌ای نه چندان دور به وضوح مشخص خواهد شد؛ اما به نظر می‌رسد نه دولت و نه مردم چندان رغبتی به رعایت کامل قوانین کپی‌رایت ندارند و حتی در برخی از موارد، نقض آن را در جهت رسیدن به اهداف خود می‌پندارند.

اقدامات اخیر دولتی در زمینه کپی‌رایت

پنجم اردیبهشت ماه سال جاری، دومین همایش ملی «حقوق مالکیت ادبی، هنری و حقوق مرتبط» توسط دفتر حقوقی و امور مالکیت معنوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همزمان با ۲۳ آوریل روز جهانی کپی‌رایت در تهران برگزار شد.

همچنین به تازگی منصور کبگانیان، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفته است که بحث مالکیت فکری در نقشه جامع علمی ایران که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به دستور رهبر جمهوری اسلامی ایران تدوین می‌شود، در اولویت است.

مدیرکل دفتر حقوقی و امورمالکیت ادبی و فرهنگی وزارت ارشاد نیز از تصویب لایحه جامع حقوق مالکیت ادبی و هنری تا نیمه دوم خرداد ماه امسال در هیات دولت خبر داده و گفته است که پس از تصویب در دولت، این لایحه به مجلس شورای اسلامی ارسال خواهد شد. به گفته وی، لایحه جامع اردیبهشت ماه سال گذشته به دولت ارسال شد و تاکنون نیمی از مواد این لایحه در کمیسیون لوایح دولت به تصویب رسیده است.

همچنین چند سالی است که رشته مالکیت فکری در چند دانشگاه‌ ایران در مقطع کارشناسی ارشد به راه انداخته شده، اما به گفته مقامات دولتی رساله‌ای در خور توجه تا کنون در این زمینه نوشته نشده است.

با تمام این تلاش‌های دولتی چرا قانون کپی‌رایت در ایران رعایت نمی‌شود و چه مشکلاتی بر سر راه آن قرار دارد؟ دورنمای کپی‌رایت در ایران چیست و آیا می‌توان به پیوستن ایران به جمع کشورهای عضو قانون بین‌المللی حمایت از حقوق مؤلف امیدوار بود؟

نسبت ایرانیان با کپی‌رایت

خودداری گروهی از مخترعان از شرکت در نمایشگاه بین‌المللی اختراعات وین سال ۱۸۷۳، به دلیل ترس برخی مخترعان از به سرقت رفتن ایده‌های‌شان از سوی کشورهای دیگر، انعقاد اولین معاهده بین‌المللی در زمینه مالکیت خلق یک اثر را در جهان به نام معاهده پاریس به دنبال داشت.

سه سال بعد پیمان برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری، شامل رمان‌، داستان کوتاه، اشعار، نمایشنامه‌ها، ترانه و اپرا، آثار موسیقی و سونات، طراحی، نقاشی و مجسمه‌های ملی، منعقد شد و از همین‌جا کپی‌رایت یا حق تکثیر این آثار مطرح شد.

این پیمان تا کنون بارها مورد تجدید نظر قرارگرفته و از سال ۱۹۶۷ مدیریت آن برعهده سازمان جهانی مالکیت فکری یا WIPO قرار گرفته است.

سازمان جهانی مالکیت فکری نیز از سال ۱۹۷۴ به یکی از آژانس‌های تخصصی سازمان‌های وابسته به سازمان ملل متحد تبدیل شد و اختیار بررسی موضوعات مربوط به مالکیت معنوی بر اساس آن‌چه که اعضای سازمان ملل به رسمیت شناخته‌اند به این آژانس محول شد.

اما کپی‌رایت یا حق تکثیر که امروزه به مجموعه‌ای از حقوق انحصاری مربوط به ناشر یا پدیدآورنده یک اثر اصل و منحصر به فرد می‌گویند از چه زمانی وارد ایران شد؟

به نظر می‌رسد قانون ثبت علائم تجاری که در سال ۱۳۰۴ در ایران تصویب شده، نخستین قدم در راه پذیرفتن حقوق پدیدآورندگان بوده است.

همچنین به گفته مدیرکل دفتر حقوقی و امور مالکیت معنوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ایران در همین سال اولین قانون را در حوزه «کپی‌رایت» تحت عنوان «سرقت ادبی» به تصویب رسانده است.

اما ۴۴ سال طول کشید تا قانونی هم برای حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان در نظر گرفته شود.

قانون حق تکثیر در ایران در سال ۱۳۴۸ به تصویب رسید که هنوز هم به عنوان مرجع اصلی در این زمینه معتبر است؛ اما کهنگی و اشکالات آن، پاسخگوی نیازهای امروز جامعه ایران نیست.

قانون حق تکثیر با قوانین دیگری مثل قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲، قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹ و آیین‌نامه اجرایی آن مصوب ۱۳۸۳، تکمیل شده، اما هنوز خلأهای زیادی دارد.

ایران علی‌رغم اینکه از سال ۲۰۰۱ عضو سازمان جهانی مالکیت فکری است و تا به حال تعدادی از پیمان‌های مربوط به مالکیت فکری را پذیرفته، اما عضو کنوانسیون برن و هیچ یک از کنوانسیون‌های بین المللی مربوط به کپی‌رایت نیست و در سازمان تجارت جهانی نیز تنها ناظر است.

در مراسم سالگرد روز جهانی کپی رایت هم نامی از ایران در بین کشورهای شرکت‌کننده نیست و ایران به علت نپیوستن به قانون کپی‌رایت، از شرکت در این جشنواره محروم است.

در سال ۱۳۹۰ پیش نویس لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط از سوی وزارت ارشاد به دولت ایران داده که در صورت تصویب جایگزین قوانین فعلی حق تکثیر ایران خواهد شد.

بر اساس این لایحه قرار است که ایران به کنوانسیون «برن» و همچنین کنوانسیون «رم» ملحق شود.

همچنین ایران برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی باید به سوالاتی در زمینه قانون کپی‌رایت پاسخ دهد.

سازمان تجارت جهانی در واکنش به درخواست عضویت ایران در این سازمان، حدود ۷۰۰ سؤال را به ایران ارسال کرد که بیش از ۱۰۰ سؤال آن مربوط به کپی‌رایت است که وزارت ارشاد باید به آنها پاسخ دهد.

در واقع مقامات ایران می‌خواهند با الحاق به کمیسیون «برن»، راه الحاق ایران به سازمان تجارت جهانی را تسهیل ‌کنند.

حوزه‌های آسیب‌دیده در زمینه کپی‌رایت

با پیشرفت علم و تکنولوژی، روز به روز به حوزه‌های مربوط به کپی‌رایت افزوده می‌شود، و اکنون علاوه بر اختراعات و کتاب و فیلم و کالاهای تجاری، حوزه‌های مختلفی مثل نرم‌افزارهای کامپیوتری و محتوای اینترنتی نیز اضافه شده است.

اما شاید نمونه بارز رعایت نشدن حق مؤلف در ایران در حوزه کتاب باشد و سانسور موجود در این زمینه به نقض این حق بسیار کمک کرده است.
به عنوان نمونه، عباس معروفی، نویسنده، گفته است وزارت ارشاد ناشران را موظف کرده که خودشان کتاب را سانسور کنند.

مشخص نیست در شرایطی که اغلب ناشران و نویسندگان ایرانی از وضعیت سانسور کتاب در ایران شکایت دارند، دولت چگونه می‌تواند با تدوین یک لایحه مدعی تلاش برای حمایت از حقوق مؤلفان و هنرمندان شود.

در نمونه‌ای دیگر، یک مترجم که ترجمه‌اش از اثری نوشته فرناندو آرابال، نمایشنامه‌نویس مشهور با ممیزی ۵۹ سطری روبه‌رو شده، به تازگی گفته است که برای حفظ آبروی ایران ممیزی‌های تعیین شده از سوی وزارت ارشاد را اعمال نمی‌کند.

احمد کامیابی مسک، مترجم کتاب «جنگ هزارساله» نوشته فرناندو آرابال روز شنبه، ۲۶ فروردین ماه به خبرگزاری مهر گفت که این اثر متعلق به آرابال است و من اگر بخواهم تغییری در ترجمه کتاب اعمال کنم باید از آرابال اجازه بگیرم.

پیش از این نیز مترجمان دیگری به سانسور ترجمه‌هایشان از سوی دولت اعتراض کردند اما این اعتراض تا آنجا پیش نرفت که از چاپ متن سانسورشده خودداری کنند.

از این نظر شاید این مترجم در میان مترجمان ایرانی جزو استثناها باشد؛ زیرا تقریبا همه آثاری که از سوی مترجمان ایرانی به فارسی ترجمه می‌شود، با زیرپاگذاشتن حق مولف همراه است و به همین دلیل بر بازار ترجمه اغتشاش و بی‌قانونی حاکم است. مثلا برخی از کتاب‌ها بدون ترجمه مناسب و از سوی چندین ناشر وارد بازار می‌شوند.

از آنجا که کپی رایت دغدغه اصلی نمایندگان و ناشران کتاب‌های خارجی است، موضوع هرج و مرج در ترجمه کتاب‌های خارجی از نگاه ناشران بین‌المللی پنهان نمی‌ماند.

به عنوان نمونه مدیر مسئول غرفه انجمن فرهنگی اتریش در نمایشگاه کتاب سال گذشته اعلام کرد که عدم رعایت کپی رایت در ایران سبب هراس ناشران خارجی شده و این ناشران حاضر نیستند آثار نفیس خود را در نمایشگاه کتاب عرضه کنند.

در حالی که ناشران خارجی کتاب‌های نفیس و ارزشمند خود را به نمایشگاه تهران نمی‌فرستند، این کتاب‌ها در کشورهای رعایت‌کننده کپی رایت به راحتی عرضه می‌شوند.

جالب است که کشورهای همسایه ایران خیلی جدی‌تر از ایران به کپی‌رایت اهمیت می‌دهند. امارات متحده عربی که هر سال نمایشگاه کتاب ابوظبی را برگزار می‌کند نمونه خوبی در این زمینه است و در چند سال اخیر توجه زیادی به مساله کپی‌رایت نشان داده است. مقامات این کشور، قانون کپی‌رایت را به فرصتی برای حمایت از ناشران عرب تبدیل کرده‌اند.

از سویی عدم رعایت حقوق مالکیت معنوی در حوزه کتاب تا آنجا پیش رفته که کتاب‌های نویسندگان فارسی زبان خارج از کشور هم از این موضوع در امان نمانده است.

به عنوان مثال برخی آثار نویسندگان فارسی زبان که از سوی ناشران خارج از کشور منتشر می‌شود به دلیل عدم توزیع در ایران و دسترسی نداشتن خوانندگان داخل کشور به آنها روی اینترنت قرار گرفته و با یک کلیک قابل کپی شدن است.

ابزار اینترنت، زمینه را برای نقض گسترده حقوق مؤلف در ایران فراهم کرده‌ است. مثلا موضوع انتشار بی‌اجازه مقالات در اینترنت همواره مورد مناقشه و حتی شکایات صاحبان آثار بوده است.

این در حالی است که مطالب، تصاویر، آیکون‌ها و کلا هر چیزی که بر روی اینترنت قرار می‌گیرد شامل قوانین کپی رایت می‌شود و مثلا مقالاتی که برای درج در یک سایت مشخص و معلوم نوشته شده است، اگر قرار باشد در جای دیگری مثلا در کتاب یا مجله و یا روی اینترنت قرار گیرد، باید با اجزه نویسنده بوده و حقوق مادی ان هم به صاحب اثر پرداخته شود.

اما عدم رعایت این موضوع در ایران تا حدی گسترده است که حتی چندی پیش یکی از سایت‌های فارسی زبان به نام «نارنجی» از تلویزیون دولتی ایران شکایت کرده و مدعی شد شبکه سوم سیما در برنامه‌ای با عنوان «به روز» از مطالب این سایت به شکل گسترده‌ای استفاده می‌کند، بی‌آنکه نامی از منبع اصلی بیاورد.

همچنین بازار نرم‌افزار رایانه‌ای در ایران یکی از مغشوش‌ترین بازارهای نرم افزار جهان است. کپی غیرمجاز برنامه‌های نرم افزاری صدها دلاری را می‌توان در ایران تنها به قیمت چند دلار تهیه کرد.

این هرج و مرج به از نرم‌افزارها به بازی‌های رایانه‌ای هم سرایت کرده است. چندی پیش مدیرعامل بنیاد ملی بازی‌های یارانه‌ای در ایران اعلام کرد که عدم رعایت حق کپی رایت بازی‌های رایانه‌ای خارجی به آثار داخلی ضربه می‌زند، چون بازی‌های خارجی به دلیل عدم رعایت کپی رایت در ایران به قیمت پایین‌تر از آثار تولید داخل عرضه می‌شود.

به گفته وی، به علت رعایت نشدن مسائل حقوقی کپی‌رایت، سرمایه‌گذاری و دانش فنی در زمینه بازی‌های رایانه‌ای هنوز آنگونه که باید در کشور شکل نگرفته‌اند. همچنین عدم رعایت کپی‌رایت سبب نبود امنیت شغلی، ورشکستگی شرکت‌ها و فرار مغزها از ایران شده است.

در ایران هر ساله تعداد زیادی از جوانان در زمینه نرم‌افزار فارغ‌التحصیل می‌شوند که به دلیل نبود امنیت شغلی در داخل کشور جذب شرکت‌های تولید نرم‌افزار در خارج از ایران می‌شوند.

در زمینه نرم‌افزار کشور هند مدل خوبی برای ایران است. تنها بعد از گذشت چند سال از تصویب قانون کپی رایت در هند، این کشور به یکی از قطب‌های تولید نرم‌افزار در سطح بین‌المللی تبدیل شده است.

تکثیر غیرقانونی و غیرمجاز آثار موسیقایی نیز سبب شده که فروش این آثار در ایران به گفته اهالی موسیقی به یک سوم کاهش یابد.

مدیر شرکت موسیقی آوای باربد ضمن «جنایت» خواندن کپی بدون اجازه آثار از طریق اینترنت یا در بازار معتقد است که عدد تولید آلبوم‌ها بالا رفته است ولی فروش آنها سیر نزولی را طی می‌کند و این موضوع سبب شده است که نه تولیدکننده‌ها و نه مصرف‌کننده از وضعیت موجود راضی باشند.

نقض کپی‌رایت در حاشیه صنعت سینمای ایران نیز ضربه‌های سنگینی را بر تولید فیلم وارد کرده است. قاچاق فیلم در ایران به هیچ کارگردانی رحم نمی‌کند؛ از «سنتوری» داریوش مهرجویی گرفته تا «اخراجی‌ها» مسعود دهنمکی.

به همین علت است که اهالی سینما نیز با اعتراض به وضع موجود، خواستار پیوستن ایران به قانون کپی‌رایت شده‌اند. به زعم آنان، رعایت کپی‌رایت در شرایط فعلی علاوه بر رونق اقتصاد سینماگران برای سینمای ایران اعتبار می‌آورد.

همچنین دامنه قاچاق فیلم‌ها در سینمای ایران از مرزهای کشور عبور کرده و مقوله نمایش فیلم‌ها به صورت غیرقانونی به شبکه‌های ماهواره‌ای نیز کشیده شده است.

اما شاید نمونه پرونده دزدی هنری فرج‌الله سلحشور، نویسنده و کارگردان «یوسف پیامبر»، برخورد دوگانه جمهوری اسلامی را با مقوله رعایت قانون کپی‌رایت به خوبی نشان دهد.

در حالی که این کارگردان نزدیک به حکومت به کپی فیلمنامه مجموعه «یوسف پیامبر» از اثر شخصی به نام «شهاب‌الدین طاهری»محکوم شده بود، وی به تازگی اعلام کرده که از این اتهام تبرئه شده است.

اما به تازگی موضوع عدم رعایت کپی رایت در حوزه دیگری هم مطرح شده است؛ حوزه خبر و اطلاع‌رسانی.

طی روزهای اخیر، دولت با ابلاغ یک مصوبه به خبرگزاری‌های داخلی، آنها را به رعایت مقررات جدیدی فراخوانده که درج منابع خبری یکی از آنها است. این موضوع با واکنش خبرگزاری‌ها و رسانه‌ها روبه‌رو شده است. به عنوان مثال مدیر خبرگزاری فارس گفته که این مصوبه پیش‌زمینه سیاسی داشته و مغایر قانون است.

خبرگزاری نیمه دولتی مهر نیز که صاحب امتیاز آن سازمان تبلیغات اسلامی است، به مصوبه اخیر دولت واکنشی غیرمستقیم نشان داده و نوشته است: «وزارت ارتباطات مجری فیلتر خبرگزاری‌ها شد.»

خبرگزاری‌ها می‌گویند که دولت به دنبال «محدود کردن رسانه‌ها منتقد» است و برای همین سعی دارد تا با ملزم کردن خبرگزاری‌ها به درج منابع خبری خود، رسانه‌ها را به روابط عمومی سازمان‌های دولتی تبدیل کند.

دورنمای کپی‌رایت در ایران

در زمینه آینده کپی‌رایت در ایران نمی‌توان به سادگی اظهار نظر کرد. مسئله کپی‌رایت در ایران به دلیل وجود حکومت اسلامی با قوانین شرعی مختلف و گاه متضاد و متناقض درهم آمیخته و فقها می‌گویند که کپی‌رایت باید از صافی اصول فقهی نیز بگذرد.

به گفته واعظی، معاون آموزش و تحقیقات قوه قضائیه آیت‌الله خمینی حق آثار هنری برای هنرمندان را پذیرفته اما به عنوان ملک نپذیرفته است.
به گفته وی، بنیانگذار جمهوری اسلامی در کتاب «تحریر الوسیله» می‌گوید که حاکم جامعه اسلامی از باب حکم ولایی و حکومتی می‌تواند این موارد را در جامعه تثبیت کند.

فقهی شدن کپی‌رایت در ایران، یافتن راه حل را پیچیده‌تر کرده است.

البته هستند کسانی در ایران که سعی می‌کنند این مساله را از دیدگاه فلسفی هم بررسی کنند.

به عنوان مثال رضا داوری اردکانی در گفت‌وگویی با اشاره به این موضوع گفته است که بسیار مهم است که ابتدا برایمان روشن شده باشد که اثر هنری و ادبی و علمی چگونه مال شده است؟ برای پاسخ دادن به این پرسش باید از آنچه فیلسوفان از زمان سقراط تاکنون گفته‌اند و از آنچه در شرایع و قوانین حقوق کشورها و اقوام آینده خبر داشت.

همچنین موضوع کپی‌رایت را باید با توجه به شرایط اقتصادی ایران نیز تحلیل کرد. وجود تحریم‌های بین‌المللی همچنان معضل بزرگ و حل ناشده‌ای برای کپی‌رایت در ایران باقی مانده است. منزوی بودن ایران در جامعه بین المللی و تحریم این کشور سبب شده که بسیاری از شرکت‌های خارجی و سایت‌های بزرگ اینترنتی قادر به سرویس‌دهی در ایران نباشند. این امر زمینه تکثیر غیرقانونی آثار را فراهم می‌کند.

و در نهایت از نظر روانشناسانه نیز به نظر می‌رسد روحیه اغلب مردم هنوز با رعایت کپی‌رایت سازگار نشده است. تمایل شدید ایرانیان به کپی آثار، قبح این عمل را تا حدود زیادی از بین برده و هستند کسانی که رعایت حقوق مؤلف را توقعی بی‌جا می‌دانند.

کتابخوانی باید تبدیل به دغدغه جامعه و دولت شود

در قسمت اول موانع رشد ادبیات کودک در ایران به انزوای ادبیات کودک در میان نویسندگان ایرانی و دولت محور بودن ادبیات کودک در کشور است. در قسمت دو این مقاله به ممیزی‌های اعمال شده و ایزوله بودن این ادبیات از دنیای خارج از کشور و زبان‌های دیگر می‌پردازد.

ممیزی کتاب کودک

اما مهم‌ترین عامل در زمینه عدم رشد کتاب کودک در ایران، ممیزی کتاب کودک از سوی وزارت ارشاد است؛ همان‌طور که پیش از این علی‌اشرف درویشیان نوشته است: «لطمه بسیار بزرگ‌تر را سانسور یا به اصطلاح ممیزى کتاب به ادبیات، به ویژه ادبیات کودکان و نوجوانان، وارد آورد. سخت گیرى در این زمینه بیش از سایر زمینه هاست، زیرا هر کتابى باید از زیر دست سه گروه بررسى کننده بگذرد تا مجوز انتشار بگیرد. این سخت گیرى‌ها آخرین ضربه‌ها را به ادبیات کودکان زد.»

این ممیزی به حدی است که حتی در سال‌های اخیر شامل کتاب‌های کلاسیک و همچنین نویسندگان پیش‌کسوت یا نزدیک به دولت نیز شده است. از جنجالی‌ترین نمونه‌های سانسور ادبیات کلاسیک برای کودکان می‌توان به سانسور منظومه خسرو و شیرین اشاره کرد که چندی پیش خبر آن منتشر شد. پس از انتشار این خبر، مدیر اداره کتاب وزارت ارشاد گفت: «طبیعتا ما نیازی نمی‌بینیم که در کتاب کودک، از «در آغوش گرفتن» و «می» صحبت شود.»

همزمان با انتشار این خبر، مصطفی رحماندوست نیز پرده از سانسور در دیگر متون کلاسیک ادبی برداشت و گفت: «خیلی کتاب‌ها هست که ما قرن‌هاست داریم آنها را می‌خوانیم، ولی وزارت ارشاد آنها را سانسور کرده است.» این شاعر کودکان «مثنوی» مولانا را به عنوان یکی از قربانیان سیاست‌های سانسور وزارت ارشاد نام برد و گفت: «سانسور در وزارت ارشاد بر مبنای سلیقه است و نه قانون.»

این در حالی است که عادل سواعدی، پژوهشگر ادبیات کودک معتقد است: «کودک با تفکرات مذهبی با تفکرات سیاسی و حتی با تفکرات بزرگسال آشنایی ندارد. به همین خاطر دنیای کودک دنیایی است که راحت‌ نمی‌شود آن را قیچی کرد.»

برخی از نویسندگان و شاعران کودک مثل رودابه حمزه‌ای می‌گویند که سانسور زیاد منجر به خودسانسوری نویسندگان و شاعران شده است: «شعر کودک دچار یک ایستایی محض شده‌ است و متاسفانه خود ما هستیم که جلوی خودمان را برای پویایی آن می‌گیریم و گرفتار یک جور خودسانسوری شده‌ایم.»

با این حال برخی ممیزی کتاب کودک را کوششی برای سالم‌سازی ادبیات کودک می‌دانند و آن را از مقوله کلی سانسور جدا می‌کنند. به عقیده این دسته از منتقدان، در سانسور دفاع از هنجارها و ارزش‌های حکومت و عوامل امنیتی و سیاسی نقش مهم را ایفا می‌کند، در حالی که در ممیزی کتاب کودک، حمایت از حقوق کودکان و مقولات اخلاقی اهمیت بیشتری دارد. بر این اساس ممیزی اخلاق‌گرایانه در حوزه کتاب کودک، مبتنی بر حقوق کودک است.

این منتقدان حتی پا را فراتر می‌گذارند و می‌گویند که دولت بهترین مجری برای ممیزی کتاب کودک است، زیرا نسبت به وجود گرایش‌ها و جریان‌های متعدد ادبی بی‌طرف است. اما بر فرض صحت این نظریه، باز این سوال مطرح است که آیا در ایران ممیزی کتاب کودک به کلی از مقولات سیاسی و امنیتی جدا شده است یا اینکه ممیزی کتاب کودک فرقی با سانسور کتاب بزرگسالان ندارد. و اینکه آیا دولت ایران واقعا نسبت به جریانات ادبی بی‌طرف است؟

در هر صورت این ممیزی کتاب کودک به حوزه کتاب‌های آموزشی نیز وارد شده است.

تاریخچه کتاب‌های درسی در ایران به تأسیس دارالفنون در تهران باز می‌گردد که از همان ابتدا تحت پوشش دولت بود. اکنون نیز کتاب‌های درسی مدارس زیر نظر یکی از معاونت‌های وزارت آموزش و پرورش تهیه و منتشر می‌شود. شاید از همان ابتدا این که چه محتوایی برای کودکان و نوجوان آموزش داده شود، مورد بحث بوده، اما در هیچ دوره مثل دوره کنونی این موضوع این چنین مورد مناقشه نبوده است.
چندی پیش جنجالی درباره حذف زندگینامه پادشاهان ایرانی از کتاب تاریخی مدارس به پا شد. این حذف و سانسور از کتاب‌های درسی مدارس هم فراتر رفته و به کتاب‌های دانشگاهی هم سرایت کرده است. سانسور کتاب‌های درسی نیز مثل سانسور تمامی کتاب‌ها در ایران بر اساس موازین سیاسی و عقیدتی صورت می‌گیرد. به عنوان نمونه محسن قرائتی چندی پیش خطاب به دانشجویان گفت که «علم معنا دارد و بسیاری از درس‌ها که می‌خوانید علم نیست و آنقدر چرت و پرت در کتاب‌های دانشگاه است که نه واجب و نه مستحب است و مشکل فرد و جامعه را حل نمی‌کند.»

در این زمینه احمد شیرزاد، نماینده سابق مجلس شورای اسلامی، به طعنه نوشته است: «اگر کارها بر همین منوال غیرطبیعی پیش رود، کتاب فیزیک سال اول را هم به تیغ سانسور بسپارند چرا که در کنار برخی مزایای انرژی هسته‌ای، مشکلات و گرفتاری‌های آن را هم ذکر کرده است!»

ارتباطات اندک جهانی و مشکلات ترجمه

نبود ارتباط آسان میان ادبیات ایران و جهان در حوزه کتاب کودک نیز مشهود است؛ کبری بابایی، شاعر حوزه ادبیات کودک و نوجوان، در گفت‌وگویی گفته است: «ما همپای ادبیات جهان حرکت نکرده‌ایم. همین است که می‌بینیم ادبیات کودک کشورهای دیگر بسیار پیشرفته‌تر از ادبیات کودک کشور خودمان است.»

سپردن بخشی از نقش نویسندگی به خود کودکان و نوجوانان در نظام آموزشی، بخشی از وظیفه دولت است.

این ضعف در ادبیات کودک ایران باعث شده است که کودک ایرانی اثر خارجی را ترجیح دهد. علی‌اصغر سیدآبادی در این زمینه گفته است: «تجربه نشان داده است که کودک و نوجوان ایرانی به طور طبیعی از داستان‌های ایرانی کمتر استقبال می‌کند. بخشی از این موضوع به ذهنیت ما باز می‌گردد و بخش دیگر به این مساله که ما به عنوان نویسنده به طور خاص در انتخاب و گزینش متن و اثر برای انتشار موفق نبوده‌ایم و لذا حتی اگر اتفاق‌هایی انگشت شمار موفق نیز در این حوزه دیده‌ایم استثناهایی بوده که بر حرکت سازمانی ما تاثیر نگذاشته است.»

با این حال تمایل نامتعهدانه ناشران به چاپ کتاب‌های خارجی یکی از تهدیدات ادبیات کودک در ایران به شمار می‌آید.

محمود برآبادی، دبیر انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، در این زمینه معتقد است: «تولید ترجمه به نسبت تولید کتاب تألیفی آسان‌تر است. کتاب‌های زیادی در حوزه ادبیات کودک هست که نوشته شده و تصویرسازی شده است که ترجمه آن دیگر هزینه زیادی ندارد. اما در تألیف، هزینه زیادتری صرف می‌شود. این سبب می‌شود ناشر بیش‌تر تمایل داشته باشد کتاب ترجمه منتشر کند.»

اما سطح پایین ترجمه آثار در این زمینه مشکلاتی را به وجود آورده است. رودابه حمزه‌ای به وضعیت نامطلوب ترجمه ادبیات کودک در ایران اشاره کرده و گفته است: «کلا شعر وقتی ترجمه می‌شود خیلی لطمه می‌خورد و ترجیحا باید کسی که شعری را ترجمه می‌کند خودش شاعر باشد ولی در حال حاضر در این حوزه اتفاق چندانی نیفتاده است و یکی دو شعر بیشتر ترجمه نشده که آن‌هم در حوزه شعر نوجوانان است. متاسفانه نه ارشاد و نه هیچ کس دیگری متولی این موضوع نیست.»

محبوبه نجف‌خانی، یکی از اعضای شورای کتاب کودک و نوجوان نیز درباره وضعیت ترجمه در ایران معتقد است: «ترجمه‌های بد اغلب از مترجمانی است که بدون شناخت از ادبیات کودک و نوجوان، به ترجمه آثار این حوزه می‌پردازند. ممکن است آنها مترجمان خوبی در عرصه آثار بزرگسالان باشند، اما نتوانند اثر خوبی برای کودکان و نوجوانان ترجمه کنند. متاسفانه یکی از مشکلات ترجمه در کشور ما این است که ترجمه آثار کودک و نوجوان آسان گرفته می‌شود. در حالی که ترجمه برای کودکان پیش دبستانی و دبستانی، نوجوانان و بزرگسالان تفاوت‌هایی دارد. حتی ویراستار این کتاب‌ها نیز باید ادبیات این چهار گروه سنی را به خوبی بشناسد.»

در کل، کتاب کودک در دوره کنونی ایران با مشکلات متعددی روبه‌روست؛ از آنجا که حوزه کتاب، حوزه‌ای بنیادین و پایه است، این مشکلات گاهی خود را در دیگر زمینه‌ها مثل سینما و انیمیشن کودک نیز نشان می‌دهد.

شاید دیگر وقت آن رسیده باشد که موانع و محدودیت‌ها از ادبیات کودک برداشته شود تا به قول صمد بهرنگی: «ادبیات کودکان پلی باشد بین دنیای رنگین بی‌خبری و رؤیا و خیال‌های شیرین کودکی و دنیای تاریک آگاه غرقه در واقعیت‌های تلخ و دردآور و سرسخت محیط اجتماعی بزرگترها. کودک باید از این پل بگذرد و آگاهانه و مسلح و چراغ به دست به دنیای تاریک بزرگترها برسد.»

کودکان و کتابخوانی از نکته‌هایی است ایران باید بیش از پیش متوجه آن باشد

در ایران نیز به بهانه این روز که مطابق با چهاردهم فرودین است مراسم و جشن‌هایی برگزار می‌شود، اما نزدیک بودن این روز با تعطیلات نوروز، برگزاری مراسم را با کمی تأخیر همراه می‌کند. به عنوان نمونه امسال انجمن نویسندگان کودک و نوجوان در روز هفدهم فروردین در تهران روز جهانی کتاب کودک را گرامی داشت. در مراسم انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، از «توران میرهادی»، یکی از چهره‌های پیش‌کسوت ادبیات کودک ایران تقدیر شد و او نیز از «قصه‌سازی توسط بچه‌ها» سخن گفت.

همچنین در ادامه این مراسم، فریدون عموزاده خلیلی، رییس هیأت مدیره انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، به بیان شباهت‌های نویسندگان کودک و نوجوان با برخی از ویژگی‌های کودکان پرداخت و صداقت، شادمانی و امیدواری را وجه مشترک آنان دانست.

مصطفی رحماندوست، شاعر معروف کودکان، هم در سخنرانی خود به وظیفه نویسندگان کودک اشاره کرد و گفت: این نویسندگان باید بچه‌ها را شاد کنند، آن‌ها را متکی به نفس و قوی بار بیاورند. باعث خلاق شدن‌شان شوند و بچه‌ها را به وجهی تربیت کنند که دیگران و تفاوت‌هایشان را به رسمیت بشناسند و خودشان را خدای روی زمین ندانند.

علاوه بر برگزاری این مراسم، امسال نشست دیگری نیز در «شورای کتاب کودک» برگزار شد که در آن زندگی و آثار محمدعلی بنی‌اسدی، طراح کتاب کودک و یکی از پنج تصویرگری که در جایزه جهانی هانس کریستین اندرسن ۲۰۱۲ داوری می‌کند، بررسی شد. امسال در خبر دیگری نیز آمده بود که به مناسبت روز جهانی کتاب کودک، از میان بیش از یکصد هزار جلد کتاب کودک که در کتابخانه ملی ایران وجود دارد، یکهزار و ۵۶۴ اثر دیجیتالی شده و از طریق پایگاه ویژه کودکان کتابخانه ملی قابل دسترسی است.

اما سوای از این تلاش‌ها که برای زنده و پویا نگاه داشتن ادبیات کودک در ایران صورت می‌گیرد، چه موانعی بر سر راه این نوع از ادبیات و کتاب وجود دارد که شیرینی نوشتن برای کودکان را به کام پدیدآورندگان ایرانی کتاب کودک تلخ می‌کند؟ اهالی کتاب کودک طی سال‌های اخیر لابه‌لای اظهارنظرهای مختلف‌شان، خود به این موانع پرداخته‌ و آنها را بررسی کرده‌اند:

انزوای ادبیات کودک در میان نویسندگان ایرانی

شاید بتوان اولین مانع گسترش ادبیات کودک در ایران را، رغبت نه چندان زیاد نویسندگان و شاعران ایرانی به نوشتن کتاب برای کودکان و نوجوانان دانست. پیشینه ادبیات کودک و نوجوان ایران را می‌توان در متون کهن فارسی مثل «کلیله و دمنه» و «مرزبان‌نامه» یافت که بیشتر وجه اندرز دارد، اما با آغاز دوران مشروطه، جامعه ایران نیز گونه‌ای دیگر از ادبیات و از جمله ادبیات کودک را تجربه کرد.

ادبیات کودک ایران در دل نظام آموزشی دوران مشروطه زاده می‌شود و مضامین آن نیز متاثر از شرایط جدید زمان خویش است. در این دوره، حکایت‌نامه‌ها و ادبیات آموزشی که قالب داستانی دارد برای بچه‌ها نوشته می‌‌شود و در تمام این آثار مفاهیمی مثل قانون‌مداری مطرح می‌‌شود.

به عقیده صاحب‌نظران عرصه کتاب کودک و نوجوان، عبدالرحیم طالبوف را می‌توان یکی از پایه‌گذاران ادبیات کودکان ایران نامید. در دوران بعد از مشروطه و قبل از انقلاب ۱۳۵۷ نیز، صمد بهرنگی یکی از چهره‌های مطرح حوزه ادبیات کودک است؛ اما این نوع ادبیات، علی‌رغم نویسندگان بزرگش آن چنان که باید پا به پای دیگر انواع ادبی در ایران رشد نکرده است.

برخی شرایط اجتماعی و سیاسی را عامل مهمی در ناکامی‌های ادبیات کودک در ایران می‌دانند؛ مثلا محمدهادی محمدی، تاریخ‌نگار در حوزه ادبیات کودک ایران، شکست انقلاب مشروطه را به عنوان یکی از دلایل تغییر سرنوشت ادبیات کودکان ایران مطرح می‌کند.

همچنین کسانی مثل علی‌اشرف درویشیان، نویسنده پیشکسوت ایرانی، بحران ادبیات کودک در ایران را جزئی از بحران جامعه ایران می‌دانند: «جامعه امروزى ایران، رو در رو با بحران‌هاى مختلف و فزاینده است. بنابراین سخن گفتن از بحران در ادبیات کودکان و نوجوانان، به معنى جدا کردن این مقوله از سایر مقوله هاى اجتماعى نیست.به باور من، ریشه همه این بحران‌ها، در هر زمینه‌اى، به طور عمده در عدم وجود فضایى براى تفکر است و نیز نبودن فضایى براى آزاد اندیشیدن.»

در حالی که ادبیات مدرن کودک در ایران متأثر از ارتباط ایرانیان با غرب شکل گرفته، اما اکنون عدم مراوده با دنیای بیرون باعث شده، ایرانیان در بهره‌گیری از برخی از دستاوردهای جهانی عقب بمانند. به عنوان نمونه، برخی از فرم‌‌های کتاب کودک نظیر رمان نوجوان یا رمان‌های مصور(کمیک استریپ) آنچنان که در کشورهای پیشرفته وجود دارد در ایران شکل نگرفته است.

دولت‌محور بودن ادبیات کودک در ایران

تفکرهای سیاسی در هر کشوری، از طریق سیاست‌های دولتی تا حدودی بر دنیای خیالی کودکان تأثیر می‌گذارد.

حمایت کردن یا حمایت نکردن دولت از بازار کتاب کودک، مشارکت دولت در تأسیس و تجهیز کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان و اهمیت به کتاب در نظام آموزشی، از مواردی است که نقش دولت در گسترش کتابخوانی در میان کودکان را برجسته می‌سازد. پرورش نیروهای متخصص در زمینه کتاب کودک، نظیر کتابداران متخصص کودک و نوجوان و کتابفروشان مخصوص کتاب کودک، نیز یکی دیگر از سیاست‌هایی است که می‌تواند موفقیت دولت را در این زمینه تضمین کند.

همچنین همانطور که توران میرهادی در مراسم کتاب کودک امسال اشاره کرده، سپردن بخشی از نقش نویسندگی به خود کودکان و نوجوانان در نظام آموزشی، بخشی از وظیفه دولت است. اما در ایران، علی‌رغم اینکه دولت کنترل شدیدی بر نظام آموزشی، ناشران کودک و نوجوان و همچنین نهادهای مرتبط با کودک و نوجوان دارد، گام‌های بلندی در جهت گسترش کتاب کودک برداشته نمی‌شود.

کبری بابایی، نویسنده کودک گفته است: «در کشورهای دیگر برای ادبیات کودک برنامه‌های بلندمدت در نظر می‌گیرند که این برنامه در ایران اصلا وجود ندارد.» محمود برآبادی، دبیر انجمن نویسندگان و کودکان ایران نیز به تازگی از آمار پایین شمارگان کتاب کودک در ایران خبر داده و گفته است: «مهم‌ترین آسیب به نظر من، جلب نکردن مخاطب یا نداشتن خواننده است. تیراژ کتاب در حوزه کودک به نسبت نرخ سواد و جمعیت جوان و تحصیل‌کرده ما پایین است.»

این نویسنده کتاب کودک و نوجوان یکی از دلایل این بحران را نظام آموزشی ایران می‌داند که کودکان و نوجوانان را فقط به سمت مطالعه کتاب‌های درسی سوق می‌دهد: «خانواده‌ها می‌خواهند فرزندان‌شان را از راه کنکور وارد دانشگاه کنند و از همان ابتدایی از کتاب‌ها و کلاس‌های کمک‌آموزشی استفاده می‌کنند. زمانی که نوجوانی نزدیک کنکور است، تمام وقت خانواده صرف این می‌شود که نوجوان وارد دانشگاه شود. این نظام آموزشی که هزینه‌های زیادی را هم به خانواده‌ها تحمیل می‌کند، سبب می‌شود کتاب از سبد خانوار حذف شود و جای کتاب را کتاب کمک‌آموزشی بگیرد.»

همچنین محمدجواد جزینی، گفته است که نظام آموزشی مدارس ایران در سال‌های گذشته بزرگترین ضربه را به گرایش مخاطب کودک و نوجوان به مطالعه آزاد وارد کرده است.

دیوید کامرون، نخست وزیر بریتانیا، روز جهانی کتاب را در مدرسه‌ای در انگلیس با کودکان گذراند. ۲۹ فوریه روز کتاب جهانی کتاب است.

این نویسنده کودکان و نوجوانان که به تازگی در نشستی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سخنرانی کرده، اظهار داشته است: «در ایران وزارت آموزش و پرورش متولی تعلیم خواندن و نوشتن به کودکان است و سال‌هاست که تلاش دارد با برنامه‌ریزی و ایجاد درس‌هایی در این زمینه مانند فارسی، انشا و دستور زبان فارسی مقوله خواندن و نوشتن را توسعه دهد، اما واقعیت این است که در نظام آموزشی ما هیچ معلمی برای تدریس درسی مانند انشا آموزش نمی‌بیند و درسنامه‌ای هم برای آن نیست. به دانش‌آ‌موز می‌گویند بنویس، اما اینکه چطور بنویسد را کسی نمی‌داند و ادامه این روند باعث شده که این درس رفته رفته از حوزه آموزشی ما خارج شده و کارکرد خودش را در تعلیم مهارت نوشتن از دست بدهد.»

جزینی همچنین اضافه کرد که «یکی از آفت‌های موجود این است که فکر می‌کنیم کتاب کودک و نوجوان محملی برای منتقل کردن همه دلمشغولی‌های آموزشی ما است در حالی که این نگاه علاقه به خواندن را کاهش می‌دهد. ما هفت دهه است که در حال آموزش مهارت‌های مختلف به کودک و نوجوان هستیم اما این آموزش‌ها کجا به تربیت نویسنده خلاق منتهی شده است؟ سیاست غلط وزارت ارشاد در دورانی منجر به افزایش بی‌رویه ناشران برای توسعه فرهنگی در کشور شد و این ناشران برای حیات خود مجبور به انتشار کتاب هستند و این شیوه مشخص نیست تا چه اندازه منجر به تولید آثار با‌ارزش می‌شود.»

علی‌اشرف درویشیان نیز در این زمینه معتقد است: «در آموزش و پرورش ما، نقشى براى تفکر آزادانه و خلاقیت وجود ندارد. از همان ابتدا، همه چیز در حفظ کردن مطالب و پس دادن فورى آن براى گرفتن نمره خلاصه مى‌شود. از همان اوان کودکى، حتا در بسیارى از خانواده ها، خط قرمزى در برابر اظهار وجود و بیان آزاد عقیده کشیده شده است.»

جدای از سیستم ناکارآمد آموزشی، دولت باعث عدم توازن در نشر کتاب‌های کودک شده است؛ ناشران بزرگ دولتی در حوزه کتاب کودک، فضای رقابت را برای دیگران از بین برده‌اند و به دنبال آن محدوده‌های خلاقیت در این حوزه، تنگ‌ شده است.

بوریس جانسون شهردار لندن و پیتر آندره خواننده بریتانیایی از ابتدای سال جاری میلادی برنامه‌ای با عنوان «عشق کتابخانه» آغاز کردند که طی آن کودکان را تشویق به کتابخوانی و رفتن به کتابخانه‌ها کنند.

مثلا مؤسسات بزرگی چون کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در اختیار دولت است و استعدادهای جوان به سادگی امکان بهره‌برداری از امکانات نشر این مؤسسات را به دست نمی‌آوردند. درویشیان در این زمینه نوشته است: «در بین ناشران هم، ناشران دولتى اکثریت دارند و بسیارند. ناشر خصوصى قدرت رقابت با آن‌ها را ندارد؛ زیرا کتاب‌هاى کودکان و نوجوانان به خاطر داشتن تصاویر رنگى و کاغذ مرغوب احتیاج به سرمایه گذارى بیش‌ترى دارد که از عهده ناشران خصوصى بر نمى‌آید. کافى است که صفحه‌اى سانسور و یا تصویرى حذف شود، ناشر خصوصى سرمایه‌اش به باد مى‌رود و نابود مى‌شود. با این حساب، تفکر خلاقانه، ابتکار و نوآورى، در صورتى که از طرف غیر خودى باشد، طرد و سرکوب مى‌شود.»

همچنین نفوذ دولت و عدم نظارت لازم بر صنعت نشر کتاب کودک، برخورد آمرانه و ایدئولوژیک با پدیدآوردندگان کتاب و همچنین انحرافاتی را افزایش داده و باعث غلبه موضوعاتی خاص شده است. به عنوان نمونه، نوش‌آفرین انصاری، عضو شورای کتاب کودک، از ورود مضامین کودک‌آزاری به ادبیات کودک ایران خبر داده است، که بر اثر عدم نظارت در این حوزه به وجود آمده است.

همچنین حمایت‌های گسترده‌ای که دولت از کتاب‌های دینی می‌کند، باعث شده نویسندگان بسیاری به کتاب‌سازی در حوزه دین برای کودکان و نوجوانان روی آوردند. بحران در زمینه کتاب‌های دینی برای کودکان به حدی است که گاهی صدای اعتراض خود نویسندگان و ناشران نیز بلند می‌شود. محمد توکل مدیر انتشارات صابرین که در زمینه انتشار کتاب‌های مذهبی برای کودکان فعالیت می‌کند، وضعیت نشر این کتاب‌ها را برای بچه‌ها اسف‌بار دانسته و گفته است با این نوع کتاب‌ها «کودکان را از دین گریزان می‌کنیم.»

همچنین حمیدرضا شاه‌آبادی، رییس پیشین انتشارات کانون پرورش فکری گفته است: «عمده آثار منتشر شده در گونه کتاب‌های دینی به بازنویسی قصه‌ها و داستان‌های مذهبی اختصاص دارد و در کشورما ادبیات دینی با ادبیات تاریخی که کارش صرفاً بازگویی و بازنویسی روایات صدر اسلام است اشتباه گرفته شده و بر اثر تکرار چاپ این آثار، ادبیات خوب امکان رشد و گسترش را پیدا نکرده است.»

برخی از منتقدان هم رسانه‌های دولتی را در بحران فعلی کتاب کودک نیز مسؤول می‌دانند؛ مثلا سازمان بزرگی چون صدا و سیما آنچنان که باید برنامه‌ریزی مشخصی را برای ترویج کتابخوانی در میان کودکان تدارک ندیده است.

می‌توانید ادامه این مقاله را اینجا بخوانید.

صادق هدایت حتی پس از مرگ نیز از تیغ سانسور در امان نماند

از سال ۱۳۱۳ که علی‌اصغر حکمت، نویسنده و وزیر فرهنگ وقت، با انتشار کتابی رسما از هدایت شکایت کرد و این نویسنده در اداره تأمینات مجبور به امضای تعهدنامه‌ای شد که دیگر ننویسد و چاپ نکند، انتشار آثار هدایت، یکی از نخستین ممنوع‌القلم‌های تاریخ معاصر ایران، همواره با مشکلات و اما و اگرهای بسیار روبه‌رو بوده است.

این مشکلات نه تنها تا هفده سال بعد، یعنی زمان خودکشی مرگبار صادق هدایت در خانه‌ اجاره‌ای وی در پاریس، ادامه داشت، بلکه هنوز هم، شصت و یک سال پس از مرگ او، شدیدتر از پیش وجود دارد.

با استقرار حکومت سنتی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷ در ایران، انتشار آثار صادق هدایت، نویسنده مدرن ایرانی که همواره در دوره حیاتش به شدت از سوی جامعه سنتی طرد شده بود، سرگذشت‌های متفاوتی را پشت سر گذاشته است، اما به طور کلی می‌توان گفت که طی عمر سی و چند ساله جمهوری اسلامی، سانسور و برخورد با کتاب‌های این نویسنده روندی صعودی داشته است.

در چهارده سال نخست پس از انقلاب، انتشار آثار صادق هدایت در ایران ممنوع بود. تا این‌که صدور مجوز انتشار برخی از آثار او از سال ۱۳۷۰ صادر شد، اما به گفته جهانگیر هدایت، برادرزاده صادق هدایت در سال‌های اخیر دوباره تلاش‌های گسترده‌ای برای محو نام و آثار این نویسنده از صحنه فرهنگ‌، کتاب و ادبیات ایران از سوی دولت انجام می‌شود. اما مشخص نیست که دولت با این تلاش‌های دستوری بتواند به اهدافش برسد یا نه.

جهانگیر هدایت که مسئول دفتر صادق هدایت و نماینده وارثان اوست، درباره وضعیت انتشار آثار صادق هدایت در سال‌های اخیر گفته است: «از سه سال پیش بار دیگر هدایت در ابعاد بسیار وسیع‌تر از اوایل انقلاب ممنوع شد‌. این انقلاب جدید حتی انقلاب اسلامی را که اتفاق افتاده قبول ندارد. یعنی می‌گوید کتاب‌هایی را که از ۳۰ سال پیش تا سه سال اخیر چاپ شده، قبول ندارم‌؛ بی‌خود چاپ شده‌، اشتباه شده‌، این‌ها مغایر است با آن‌چه ما می‌خواهیم‌، در نیتجه هیچ کدام از آثار هدایت نباید تجدید چاپ شود.»

اما جهانگیر هدایت بر یک نکته تأکید می‌کند: «این آقایان یک چیز را نمی‌دانند؛ هدایت به دستور یک مقام به سمت بزرگ‌ترین نویسنده معاصر ایران منصوب نشده است. این حکم را میلیون‌ها نفر مخاطبان ایرانی و خارجی آثارش صادر کرده‌اند.»

اکنون علی‌رغم گذشت دهه‌ها از مرگ صادق هدایت، اوضاع چاپ کتاب‌های او نه تنها از سال ۱۳۱۵ که وی مجبور شد شاهکار خود، بوف کور، را به دلیل ممنوع‌القلم بودن در ایران، در پنجاه نسخه استنسیل در بمبئی چاپ کند، چندان بهتر نشده، بلکه برخلاف آن دوره، فضا برای نوشتن علیه هدایت مهیاتر شده است.

آثاری که ضد این نویسنده بزرگ ایرانی نوشته می‌شود نه تنها به راحتی مجوز می‌گیرد، بلکه با حمایت‌های دولتی به چاپ‌های متعدد هم می‌رسد.

به علاوه جمع‌آوری کتاب‌های هدایت از نمایشگاه‌های کتاب، طی سال‌های اخیر همواره یکی از دستورالعمل‌های وزارت ارشاد بوده است. به عنوان نمونه، در بیستمین نمایشگاه بین‌المللی تهران در حالی که مجوز انتشار آثار صادق هدایت برای همه ناشران لغو شده بود، کتاب‌های از قبل چاپ شده نیز در نخستین روزهای این نمایشگاه از غرفه‌ها جمع‌آوری شد.

از جمله ناشرانی که قربانی این سیاست شدند، «آوای مهر»، «ارمغان»، «مجید»، «سپهر ادب» و «نیک فرجام» بودند که قصد داشتند کتاب‌هایی از هدایت را در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران عرضه کنند.

حمیدزاده، رئیس وقت اداره کتاب وزارت ارشاد، علت این امر را «حفظ آثار هدایت از تحریف» اعلام کرد، اما اقدامات گذشته و بعد وزارت ارشاد، درستی این علت را نشان نمی‌دهد.

به گفته جهانگیر هدایت، در چهارده سال اول عمر جمهوری اسلامی، در کنار ممنوعیت چاپ آثار هدایت، نام بردن از هدایت در مطبوعات هم با برخورد شدید مواجه می‌شد و وزارت ارشاد حتی طرح نام هدایت را ممنوع کرده بود.

نخستین نشریه‌ای که نامی از هدایت برد مجله آدینه بود که در سال ۱۳۶۶ در گفت‌وگویی با پرویز ناتل خانلری به موضوع هدایت و مطبوعات پرداخت.

بعدها هم چاپ آثار هدایت در حالی صورت گرفت که نه تنها شامل حذف و سانسور شد، بلکه تحریف‌های فراوان، اصل کتاب‌ها را خدشه‌دار کرد.

مثلا نخستین چاپ بوف کور از سوی ممیزان وزارت ارشاد ۶۴ مورد سانسور شد، تا جایی که حتی به سلیقه این ممیزان واژه‌ها هم تغییر پیدا کرد. مثلا «شراب ملک ری» در داستان بوف کور به «شربت به لیمو» تغییر یافت. این در حالی است که هر واژه این کتاب، مورد بررسی و تحلیل منتقدان و اهل ادبیات قرار می‌گیرد.

همچنین از نخستین آثار هدایت که پس از سال‌ها ممنوعیت مجوز چاپ گرفت، سه قطره خون و زنده به گور بود. صادق هدایت در آخر «‌سه قطره خون‌» با این جملات داستان را به پایان می‌برد: «پسر و دختر دست هم را گرفتند و رفتند توی حیاط و من از پشت شیشه آن‌ها را می‌دیدم که همدیگر را بوسیدند.»

وزارت ارشاد به جای بوسه دختر و پسر از علامت سه نقطه (…) استفاده کرد. جهانگیر هدایت در واکنش به این سانسور گفته است که «اینجا ماجرا دارای ابعادی می‌شود که شما هر عملی‌، فعلی‌، جنایتی‌، هر کوفت و فسادی را می‌توانید جای این سه نقطه بگذارید! به آن‌ها گفتم شما بد‌تر کردید‌؛ هدایت با یک بوسه این قضیه را خاتمه داده بود‌، حالا با پایان سه نقطه من نمی‌دانم چه اتفاقی می‌افتد. ما چیزی حدود سه چهار سال با این مشکل مواجه بودیم.»

سه‌نقطه‌گذاری یکی از بزرگ‌ترین مشکلاتی بود که در اوایل چاپ آثار صادق هدایت در جمهوری اسلامی افزایش یافته بود؛ به گونه‌ای که بیشتر آثار هدایت که در آن سال‌ها چاپ می‌شد پر از سه نقطه‌هایی بوده که به عقیه مسؤولان ارشاد قابل انتشار نبوده است.

اما با همه اینها در دهه هفتاد و هشتاد آثار هدایت با مشکلات فراوان از تیغ سانسور گذشت و در دسترس خوانندگان قرار گرفت.

در عین حال کتاب‌های بسیاری هم در مورد هدایت نوشته و به چاپ رسید که از نخستین این آثار می‌توان به کتاب «داستان یک روح» نوشته سیروس شمیسا اشاره کرد که در سال ۱۳۷۲ منتشر شد.

جالب است که با وجود ممانعت جمهوری اسلامی از مطرح شدن نام صادق هدایت، میل به نوشتن و انتشار کتاب‌ درباره این نویسنده ایرانی بسیار بیشتر از دوره پهلوی است. به طوری که شمار همین آثاری که در مورد هدایت پس از انقلاب نوشته شده، بسیار بیشتر از سال‌های قبل از آن بوده است.

اما در کنار وزارت ارشاد، نقش چند نویسنده و ارگان نزدیک به حکومت جمهوری اسلامی را در زمینه محدودیت‌های به وجود آمده برای انتشار آثار صادق هدایت به ویژه در این سال‌ها نباید نادیده گرفت.

این افراد و سازمان‌ها نظیر محمدرضا سرشار و انجمن قلم ایران، تلاش می‌کنند جسته و گریخته موج‌هایی را علیه هدایت به راه اندازند.

سرشار، نویسنده نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی، طی سال‌های اخیر از منتقدان دولتی سرسخت هدایت در ایران به شمار می‌آید؛ او کتابی با عنوان «راز شهرت صادق هدایت» منتشر کرده که دلیل معروف شدن هدایت را «حمایت بی‌بی‌سی و حزب توده و رژه لسکوی فرانسوی از او و نیز خوکشی جنجالی وی» می‌داند.

به گفته سرشار دلیل حمایت غربی‌ها از این نویسنده بر اساس چند مورد است: بهتر نمایی فرهنگ ایران باستان و تحقیر فرهنگ اسلامی، مشارکت برای تغییر خط فارسی، اهانت به مقدسات اسلامی، تمسخر و تحقیر حجاب و خوارشماری توده مسلمان.

ادعای سرشار در مورد حمایت حزب توده از صادق هدایت در حالی‌ست که احسان طبری در گفت‌وگویی به این موضوع اشاره و صریحا اعلام کرده بود که صادق هدایت هرگز عضو حزب توده نبود و فقط دوستانی در میان آنان داشت.

همچنین دکتر انور خامه‌ای، روزنامه‌نگار و از اعضای قدیمی حزب توده هم در این باره در فیلم مستند «از خانه شماره ۳۷» که بر اساس زندگی هدایت ساخته شده، گفته است که این نویسنده «پس از ماجرای آذربایجان به شدت از دوستان توده‌ای خود فاصله گرفته بود.»

اما منتقدان صادق هدایت، از جمله سرشار، در اظهاراتشان هیچ اشاره‌ای به محبوبیت هدایت در میان فارسی‌زبان‌ها نمی‌کنند؛ محبوبیتی که ربطی به حمایت بی‌بی‌سی و حزب توده ندارد، زیرا با گذشت چند دهه از مرگ هدایت شمار خوانندگان آثار او که اغلب اطلاعی از دوستان توده‌ای هدایت مثل بزرگ علوی یا احسان طبری ندارند، روزبه‌روز بیشتر می‌شود.

با این حال، حمایت جمهوری اسلامی از کتاب‌هایی که علیه هدایت نوشته می‌شود، تکمیل‌کننده سیاست سانسور کتاب‌های هدایت است، به شکلی که مثلا آثار هدایت در بیستمین نمایشگاه کتاب جمع‌آوری می‌شود و همزمان کتاب سرشار درباره هدایت در همین نمایشگاه به چاپ دوم می‌رسد و بعدا نیز کتاب دیگر محمدرضا سرشار در مورد این نویسنده مجوز انتشار می‌گیرد.

این در حالی‌ست که حتی کتاب‌هایی مثل فرهنگ عامیانه مردم ایران نوشته صادق هدایت که از سال ۱۳۷۰ تاکنون هفت بار تجدید چاپ شده دیگر مجوز چاپ نمی‌گیرد.

جمع‌آوری پوسترهای صادق هدایت، محدودیت برای برگزاری جایزه ادبی صادق هدایت و بی‌توجهی به وسایل و لوازم باقی‌مانده از هدایت نیز از دیگر سیاست‌های جمهوری اسلامی در این زمینه بوده است. سال گذشته جهانگیر هدایت خبر داد که وسایل و لوازم باقی مانده از صادق هدایت سی سال است که در انبار موزه رضا عباسی خاک می‌خورد و در معرض نابودی‌ هستند.

جمهوری اسلامی همچنین در مخالفت با صادق هدایت کار را به جایی کشانده که او را «مرتد» می‌نامد؛ اتهامی که هیچ‌گاه در دوران پهلوی مجال طرحش نبود. در واقع با وقوع انقلاب ایران، مخالفت‌ها علیه هدایت رنگ و بوی ایدئولوژیک گرفت و به نظر می‌رسد که این دشمنی‌ها اگر افزایش نیابد، فرو نخواهد خفت.

فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک (۲۰۱۲)

این پرسش جالب را در نظر بگیرید: کدام هنرپیشه اروپایی برای بازی در نقشی کاملا صامت در یک فیلم نامزد اسکار ۲۰۱۲ و همینطور جایزه بهترین تصویر سال شد؟

پاسخ مکس فن سیدو است که به خاطر ایفای نقش پدربزرگ در فیلم استفان دالدری به نام «فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک» کاندیدای این جایزه شد. (ژان دوژاردن، نامزد اسکار بهترین بازیگر مرد برای فیلم تقریبا صامت هنرمند (The Artist) یک جمله در پایان این فیلم به زبان می آورد.)

«فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک» اقتباسی است از رمانی با همین نام نوشته جاناتان سارفان فوئر در سال ۲۰۰۵ که کارگردان در عنوان فیلم هم به کتاب وفادار بوده است. این فیلم تلاش‌های اسکار شل یازده ساله جهت زنده کردن خاطرات پدرش توماس که در حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر به مرکز تجارت جهانی کشته شده است، را به تصویر می‌کشد. فن سیدو که نقش پدربزرگ را ایفا می‌کند، لال است. وی قدرت تکلم خود را در اثر حادثه‌ای وحشتناک از دست داده است. با این حال، این حادثه همان حمله تروریستی القاعده که مرگ توماس و پریشانی اسکار را رقم زده است، نیست، بلکه به بمباران درسدن در سال‌ها پیش حین جنگ جهانی دوم باز می‌گردد.

پس از حملات ۱۱ سپتامبر، یک پرسش همواره ذهن آمریکایی‌ها را به خود مشغول داشته است: و آن این است که «چرا آن ها این قدر از ما متنفرند؟» این پرسش خطرناکی است، تا اندازه‌ای می‌توان این خطر را در آن جایی توصیف کرد که تا حدی فرض بر آن قرار داده شده که قربانیان تا حدودی مقصر بودند و همچنین، لحن گفتار «ما» و «آن‌ها» خود بیانگر این است که جنگ از پیش در میان بوده است و طرف مقابل شناخته شده است. اما این بدان معنا نیست که باور کنیم جنگی برای ایجاد شرایط لازم برای جنگی سهمگین تر آغاز شده است. به هر حال، فیلم ساز در تلاش برای پاسخ به این سوال بزرگ بود.

برخی از این فیلم‌ها عبارتند از: سیریانا ساخته استیفن گافان(۲۰۰۵)، شیرها برای بره‌ها ساخته رابرت ردفورد (۲۰۰۷)، استرداد ساخته گیون هوود (۲۰۰۷)، قلب توانا ساخته مایکل وینترباتوم (۲۰۰۷) و فیلم الیور استون درباره ریاست جمهوری بوش تحت عنوان «دابلیو» (۲۰۰۸). در تمام این فیلم‌ها، افراد سرشناس واکنش‌های قاطعانه و شدید بر علیه تروریسم و تهدید آن نشان می‌دهند، صرفا به منظور پی بردن به این که آیا واکنش اولیه آن‌ها دارای اشکالات اساسی بوده است – در واقع، آن‌ها اشتباهات گذشته را مرتکب شده و حتی موقعیت بدی را بدتر نیز می‌کنند. این فیلم‌ها به این نتیجه می‌رسند که اگر «آن‌ها» از ما متنفرند، به احتمال قوی بدین دلیل است که ما پیوسته اشتباه عمل می‌کنیم و کارهای بدی در حق آن‌ها انجام می‌دهیم، این پاسخی بسیار پیچیده است. این نگرش قربانیان را بی‌گناه می‌داند، ضمن آن که پیشنهاد می‌دهد آمریکاییان علیرغم بی‌گناهی، محکوم به تکرار اشتباهات پدران خود هستند.

در نگاه اول، فیلم «فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک» نیز فیلمی دیگر درباره ۱۱ سپتامبر و خطرات تکرار ساده لوحانه اشتباهات نسل‌های گذشته است؛ در این مورد خاص، مشخصا اشتباهات پدربزرگ شل مورد توجه است. اسکار منتهای معصومیت است: معصومیت وی در واقع به واسطه شرایط پزشکی او است. اسکار که دچار توهم گرایی مرزی- اوتیسم مرزی- است، با وجود توانایی تمرکز بر جزئیات از درک تصویر کلی عاجز است. آیا او نیز مانند پدربزرگش خواهد شد که از جنگ‌های سابق به واسطه این که کاملا از زندگی توماس، پدر اسکار به دور مانده بود، متحمل لطمات شدیدی شد؟ خیر: اسکار خیلی دیر متوجه شد که توماس پدر بسیار خوبی بوده است، مشخصا به دلیل اینکه شل خیلی بد بود. توماس برای اینکه به اسکار کمک کند و بر ترس‌های ناشی از اوتیسم غلبه نماید، از هیچ کوششی فروگذار نکرد.

نام فیلم، «فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک» در اصل ارتباطی با فروپاشی برج‌های مرکز تجارت جهانی ندارد، بلکه در نگاهی کلی‌تر به خود شهر و تجربیات پسر بچه‌ای که کوچکترین لرزش‌ها را صدایی ناهنجار و رعب آور می‌خواند، بر می‌گردد. پس از مرگ توماس، ترس‌های اسکار تا حدی غیرقابل تحملی تشدید می‌گردند، اما با دنبال کردن یادگاری که به نظر می‌رسد توماس برای وی به ارث گذاشته است، اسکار در نهایت بر این ترس‌ها فائق آمده و سرنوشت پدربزرگ داغ دیده خود را تغییر می‌دهد.

نمایی از برج های مرکز تجارت جهانی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱

علیرغم نامزدی اسکار، فیلم دالدری با انتقاداتی نیز روبرو بوده است، از جمله این که بیش از حد عاطفی و متظاهر است یا این که بیش از حد همسو با اسکار است که بتوان آن را جدی گرفت. این فیلم فیلمی زیبا است که با بازی قدرتمند بازیگرانی بسیار خوب همراه بوده است. همین طور این فیلم را می‌توان یک فیلم به شدت عاطفی و احساسی نیز دانست: مرگ توماس، درماندگی اسکار در مسیر جستجوی پاسخ سوالاتش و پایان جر و بحث میان اسکار و مادرش لیندا (ساندرا بولاک) اشک بر گونه‌های شما روان خواهد ساخت. اما این گذرا است. داستان آن چنان غرق در نمادگرایی شده است که حتی وقتی گریه می‌کنید، ناخواسته در حال رمزگشایی از پیام گناه و بی‌گناهی و به ویژه ارتباط میان دنیای معاصر و دنیای قدیم – آمریکای معصوم و اروپای گناهکار هستید. اگر بخواهیم پیامی برای فیلم متصور شویم، بی‌تردید پیام این است که آمریکا باید بر آثار جراحت روانشناختی عمیق تحمیل شده توسط بی‌رحمی و سنگدلی اروپا فائق آید. بی‌گناهی اسکار از آن دست معصومیت‌هایی است که به سختی حاصل شده است که در نهایت وی از ترس خلاصی می‌یابد. از این نظر، او نیز شبیه به کسی است که آمریکا را به عنوان سرزمینی جدید که به خاطر اشتیاق به آزادی شکل گرفته است، محترم می‌شمارد. در این سطح، این فیلم به هیچ وجه فیلمی در مورد ۱۱ سپتامبر نیست، بلکه تحلیلی از درونگرایی آمریکا است.

چنانچه نسل‌های آینده بخواهند انگیزه‌ها و باورهای افرادی که دست به حملات تروریستی می‌زنند را درک نمایند، می‌توانند به تماشای درام سلول هامبورگ ساخته آنتونیا برد (۲۰۰۴) یا کمدی تلخ چهار شیر ساخته کریس موریس (۲۰۱۰) بنشینند. فیلم یونایتد ۹۳ ساخته پائول گرین گراس (۲۰۰۶) ما را به دنیای رعب انگیز هواپیماربایی می‌برد. فیلم‌های مستند فارنهایت ۹۱۱ سال (۲۰۰۴) و رویه عملیاتی استاندارد (Standard Operating Procedure) سال ۲۰۰۸ که به ترتیب ساخته مایکل مور و ارول موریس هستند، نشان می‌دهند که چرا مفهوم «جنگ علیه تروریسم» تا این اندازه پیچیده و به نوبه خود رعب انگیز است.

اکنون که بیش از یک دهه از حملات ۱۱ سپتامبر گذشته است، فیلم “فوق‌العاده بلند و بیش از حد نزدیک» می‌تواند تازه‌ترین حرف درباره این موضوع باشد. آیا این فیلم چیز جدیدی به ما می‌آموزد؟ در سال ۲۰۰۳، وزیر دفاع آمریکا دونالد رامسفلد، فرانسه و آلمان را به واسطه امتنان از پیوستن به تهاجم به عراق با عنوان «اروپای قدیم» مورد نکوهش قرار داد. این فیلمی است برگرفته از رمانی مربوط به آن دوران و ضمن نشان دادن اعتقاد به آمریکایی جدا مانده که نمادی از بی‌گناهی و سیاست‌های نوین است، درباره این که چگونه آمریکا روابط خود را با سایر بخش های جهان برقرار می نماید به بحث می‌نشیند.

هفت سین یکی از اجزای ثابت جشن نوروز

ایرانیان نوروز را جشن می‌گیرند تا در شادی نو شدن طبیعت سهیم شوند. نوروز که به واقع معنای عمیق خود را در نامش با خود دارد جشن روز نو است. ویژگی اصلی نوروز برای ایرانیان آن است که این روز علاوه بر فرهنگ، فاکتورهای علمی و نجومی را نیز با خود دارد. بر خلاف غربی‌ها که روز اول سال در ساعت قراردادی ۰۰:۰۰ – به طور دقیق در نیمه شب – جشن می‌گیرند، ایرانیان دقیق در لحظه‌ای که کره زمین سفر خود دور خورشید تمام می‌کند را جشن می‌گیرند.

نوروز روز اول فروردین، روز اعتدال بهاری، است. روز اعتدال بهاری اولین روز بهار است و ۲۴ ساعت در این روز به طور مساوی به دو بخش روز و شب تقسیم می‌شود.

ایرانیان تنها مردمانی نیستند که این روز را جشن می‌گیرند. مردم آذربایجان، تاجیکستان، افغانستان، پاکستان، بخشی از ترکیه، کردها، بخش‌هایی از هندوستان، و چندین کشور دیگر نیز این روز را به عنوان روز نخست تقویم خود جشن می‌گیرند.

البته نباید به حتم ایرانی بود تا این روز را جشن گرفت. تولد دوباره طبیعت، تداوم زندگی، دنبال شدن سرمای گزنده با گرمای مطبوع بهار، شکوفایی بهار از پس برف زمستان و طولانی شدن روز پس از شش ماه شب طولانی، همه و همه بهانه‌های خوبی برای جشن گرفتن هستند.

سال نوی ایرانی پیشینه‌ای بسیار قدیمی دارد که به بیش از ۲۵۰۰ سال پیش باز می‌گردد. هر سال روز اول فروردین ماه نماینده‌های شترپاون‌‌های – شهربانی – پارس به پرسپولیس به خدمت داریوش بزرگ می‌رفتند تا در پایتخت نوروز را جشن بگیرند. کنده‌کاری‌های پرسپولیس نشان از آن دارد که نمایندگان سرزمین‌های همسایه با پیشکش‌های ارزشمند به حضور داریوش می‌رفتند تا ضمن ادای احترام به وی در جشن نوروز شرکت کنند.

از آن جایی که کوروش بزرگ یکی از محبوب‌ترین پادشاهان سرزمین پارس است که به خاطر پادشاهی عادلانه‌اش بسیار شناخته شده است، محمد رضا پهلوی مبدا گاهشمار خورشیدی ایرانی را سال تقریبی تاجگذاری کوروش بزرگ انتخاب کرد. اگر این مبدا گاهشمار همچنان در ایران پابرجا بود، امسال ایرانیان می‌بایست آغاز سال ۲۵۷۱ را جشن می‌گرفتند. اما پس از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، آیت الله خمینی مبدا گاهشمار ایرانی را به سال هجرت حضرت محمد، پیامبر اسلام، برگرداند و اینک ایرانیان آغاز سال ۱۳۹۱ را جشن می‌گیرند.

نوروز تنها حول نجوم و ریاضی نمی‌چرخد. رسم و سنت‌های ایرانی بسیاری برای جشن گرفتن نوروز وجود دارند. هفت شناخته شده‌ترین این مراسم است. سبزه نماد تولد دوباره، سمنو نماد زایش و بارورى گیاهان، سنجد نماد عشق، سیب نماد سلامت و زیبایی، سیر نماد سلامت و رهایی از بیماری، سماغ نماد برآمدن آفتاب، سرکه نماد صبر و جاافتادگی هستند.

کتابی از دیوان‌های شعر پارسی شاهنامه فروسی یا دیوان حافظ یا کتاب مقدسی در کنار این هفت نماد سال نو جای خواهند داشت. این جا است که متوجه می‌شویم نوروز بیش از دین به فرهنگ تکیه می‌کند و همین امر است که مردمان ادیان گوناگون همگی با هم در جشن سال نو گرد هم می‌آیند.

زیبایی نوروز تا جایی است که در سال ۱۳۸۸ یونسکو نیز این روز را به عنوان میراث غیر ملموس جهانی، به ثبت جهانی رساند و در گاهشمار سازمان ملل نیز ثبت شد.

اصغر فرهادی اسکار بهترین فیلم خارجی را برای فیلم «جدایی نادر از سیمین» برد.

فیلم «جدایی نادر از سیمین» اولین فیلم در تاریخ سینمای ایران است که موفق شد جایزه اسکار را از آن خود کند. این فیلم توانست یکی از معمول‌ترین قصه‌ها و سرنوشت‌ها در ایران را چنان به تصویر بکشد که حتی هییت داوران اسکار هم با آن ارتباط برقرار کنند و آن را نامزد دو جایزه بکنند. این فیلم نامزد اسکار بهترین فیلم خارجی و اسکار بهترین فیلمنامه تألیفی (غیراقتباسی) شد.

«جدایی نادر از سیمین»، که برای راحتی مخاطب خارجی به «یک جدایی» تغییر عنوان داد، موفق شد اسکار بهترین فیلم خارجی را ببرد.

این اولین باری است که یک فیلم ایرانی برنده جایزه اسکار می‌شود. پیشتر فیلم «بچه‌های آسمان» ساخته‌ مجید مجیدی که در سال ۱۳۷۷ برای اولین‌بار به جمع نامزدهای بهترین اسکار فیلم خارجی راه یافت. در سال ۱۳۸۲ شهره آغداشلو نامزد جایزه اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل زن برای بازی در فیلم «خانه‌ای از شن و مه» شد.

«سلام به مردم خوب سرزمینم!» فرهادی سخنان خود را چنین آغاز کرد. «در این لحظه بسیاری ایرانیان سرتاسر جهان ما را نگاه می کنند. فکر می کنم آن ها بسیار خوشحال‌اند. آن‌ها تنها به خاطر این جایزه مهم یا یک فیلم یا فیلم ساز خوشحال نیستند.»

«آنان خوشحال هستند چون در این زمان که صحبت جنگ و تهدید و حمله بین سیاستمداران رد و بدل می‌شود، این‌جا صحبت از فرهنگ غنی کشورشان ایران است. فرهنگ غنی و قدیمی که زیر گرد و غبار سیاست پنهان مانده است. من با افتخار این جایزه را تقدیم مردم سرزمینم می‌کنم. مردمی که برای همه فرهنگ ها و تمدن ها احترام قائلند و با نفرت و خشونت سر سازگاری ندارند.»

اما از سوی دیگر تنها خود اسکار نبود که فیلم «یک جدایی» را خبرساز کرد. پوشش خبری آن از سوی خبرگزاری‌های وابسته به دولت هم خبرساز شد. خبرگزاری فارس با تحریف سخنان فرهادی نوشت: «فرهادی خطاب به حضار گفت: «من با افتخار و غرور این جایزه را به مردم سرزمینم تقدیم می‌کنم، مردمی که علی‌رغم تمام دشمنی‌ها و تنش‌هایی که طی ماه‌های اخیر بر سر برنامه هسته‌ای ایران میان غرب و ایران به وجود آمده برای تمامی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها ارزش قائلند.»

به دنبال بازتاب گسترده تحریف سخنان فرهادی خبرگزاری فارس مجبور شد به سرعت این خطا را تصحیح کند اما نتوانست چهره مخدوش خود را بهبود بخشد.

«جدایی نادر از سیمین درام دردناکی را به تصویر می کشد از طلاق در محدودیت های جامعه ایران که در نهایت وضعیتی انسانی را آشکار می‌کند که در تمام جهان یافت می شود.

جدایی نادر از سیمین فیلمی است شجاع که از مواجه شدن با پیچیدگی‌ها و حساسیت‌های جامعه ایران و ملزومات و محذوراتی که مذهب و مشکلات اقتصادی در آن جامعه ایجاد می‌کنند، ابایی ندارد. فیلم با نگاهی نزدیک به درون یک ازدواج شکست خورده، بحران‌های روزافزون این خانواده را به تصویر می‌کشد.

با وجود این که فیلم ریشه عمیقی در فرهنگ و موقعیت اجتماعی ایران دارد، دست روی سوژه‌ای گذاشته که فراتر از یک ملت، دین و فرهنگ هستند و طنینی جهانی دارند. تنش‌ها و بی عدالتی‌های اجتماعی و اقتصادی، دشواری‌های عملی و عاطفی مراقبت از والدین بیمار، فشار سنگین خشم و ناامیدی و تاثیر منزوی کننده و مخرب فقر به وضوح در فیلم نمایان هستند.

فیلم با دقت نشان می‌دهد که مذهب و خانواده می‌توانند هم یاری دهنده و هم دست و پا گیر باشند. این که چگونه هر فردی بالقوه می تواند صادق نباشد و واقعیتی آسایش رباینده را مخفی کند. یا به سادگی حقیقت را در انحصار خود در آورد در حالی که به شکلی اجتناب ناپذیر در آن ابعاد و جنبه‌های گوناگون وجود دارد. فیلم در بطن خود احترام عمیقی برای تکثرگرایی قائل است؛ داستان کاملا واضح و منسجم است اما هیچگاه موقعیت و دیدگاه یک شخصیت بر دیگری ارجحیت ندارد.

این فیلم یک درام سخت واقعگرا و گذشت ناپذیر است که در به تصویر کشیدن انسانیت هر کدام از شخصیت‌های خود استادانه عمل می‌کند و با نکته سنجی و دقت، ابهام‌ها، تضادهای افراد، خانواده و جامعه را که مذاکره‌گر با روابط و اجبارهای خود کلنجار می رود به پرده می کشد.

این تراژدی بدون زیاده‌روی در نمایش احساسات یا تلاش برای رسیدن به حکمی و قطعنامه‌ای آتشین است. با وجود این که جزئیات و شرایط از هر جامعه به جامعه‌ای متفاوت است، در نهایت فیلم سوال‌ها و مشکلات محوری را مطرح می‌کند که هر تماشاگر قادر است با آن ارتباط برقرار کند و به تحسین اثری جهان-وطنی و جدایی ناپذیر از شرایط انسانی بنشیند.

مریل استریپ در نقش مارگارت تاچر در صحنه‌ای از فیلم بانوی آهنین

هیچ کس نمی‌تواند کاملا شبیه مارگارت تاچر قدم بر دارد. وی با زانوهایی خمیده و در حالی که کیف دستی‌اش مانند یک پاندول محکم در پیچ و تاب است، به تندی راه می‌رود. در فیلم بانوی آهنین که به تازگی اکران شده است، مریل استریپ به تقلید از نوع راه رفتن تاچر پرداخته است. ما تاچر سالخورده را در حال بازی دارت در یک راهرو و بدور از دیدگان پلیسی که اسلحه خودکار به دوش دارد و خانه را با او شریک است – یا او را به عنوان یک زندانی تحت نظر دارد – مشاهده می‌کنیم، این تصویری است که همسرش دنیس تاچر به خوبی به خاطر داشت و برای بقیه نقل می‌کرد. حرکات وی به صورتی است که از او با نام بانوی آهنینی یاد می‌شود که به مانند ساعت دقیق و سر وقت کار می‌کند. بی تردید او تنها سیمایی از شخصیت سابق خود را به همراه دارد. تاچر از بیماری زوال عقل رنج می‌برد و همسر دلبندش را مدت‌ها پیش از دست داده است، اما در توهماتش همواره وی را در سال‌های کهولت در کنار خود می‌بیند.

بانوی آهنین به صورت یک سلسله خاطرات در ذهن فراموش کار تاچر به تصویر کشیده شده است. درون مایه اصلی درام، کشمکش وی با توهماتش است. او می‌داند که حضور مستمر دنیس نشانه بیماری زوال عقل یا جنون است، چیزی که وی به شکلی نامتعارف اصرار دارد آن را با همین نام جنون بخواند. با این حال اگر در دور کردن دنیس از خود به موفقیت دست می‌یافت، حقیقتا از آن پس تنهای تنها می‌شد (تاچر دختر وفادارش کارول با بازی تحسین برانگیز الیویا کالمن را نادیده می‌گیرد. وی همیشه ترجیح داده است در کنار این مرد باشد). این ناقوس غمگین و خاموش، ناگزیر حصاری دور تا دور زندگی وی ترسیم ساخته است. و البته، اتفاقات بزرگی نیز رخ می‌دهند. ما قتل رئیس ستاد مشترک تاچر، آیری نیاو و تلاش برای قتل خود تاچر توسط ارتش جمهوریخواه ایرلند (IRA)، تصمیم به غرق کردن یک رزم ناو آرژانتینی در جنگ جزایر فالکلند و کنارگذاری نهایی او توسط وزرای بی وفا را نیز در فیلم مشاهده می‌کنیم. این رویدادها توسط کارگردان مشهور فیلایدا لوید به شکل اپرایی با شکوه به تصویر کشیده شده‌اند – موسیقی در فضا می‌پیچد، برگ‌ها به زمین می‌افتند و درباریان اشک می‌ریزند – اما این‌ها تصاویری گذرا هستند که فاقد الزامات یک درام پیوسته در حال رمزگشایی می‌باشند.

فیلم کم و کاستی‌هایی دارد اما یک موفقیت تجاری قابل قبول بوده و اکرانی پرفروش در سرتاسر بریتانیای کبیر داشته است. این فیلم به منازعات ملی درباره میراث سیاسی تاچر نیز دامن زد. بیست سال پس از پایان دوران نخست وزیری، تاچر با همان جلال و ابهت در تصویر به نمایش درآمده است. وی هم محبوب و هم منفور است و غیرممکن است یک انگلیسی – و حتی ایرلندی یا اسکاتلندی – بتواند دوره نخست‌وزیری وی را با خونسردی ارزیابی نماید. فیلم این امکان را به ما می‌دهد نگاهی دوباره به زندگی وی بیاندازیم ولی به این سوال می‌رسیم که داستان واقعی زندگی وی چه بوده است – شاید به همین دلیل است که خود فیلم نیز در یافتن پاسخ ناموفق بوده است.

مریل استریپ در نقش مارگارت تاچر در صحنه‌ای در مجلس انگلستان

منتقدان این تردید را مطرح ساختند که آیا موفقیت تاچر را می‌توان یک داستان فمنیستی در نظر گرفت؟ وی نخستین زنی بود که از طریق پیروزی در یک انتخابات عمومی به نخست وزیری رسید (ایندیرا گاندی و گلدا مییر به واسطه زد و بندهای پشت پرده و فقدان مردی لایق به این سمت منصوب شدند). فیلایدا لوید معتقد است فیلم به نوعی فمنیستی است، زیرا داستان زنی سالخورده را به عنوان درون مایه اصلی فیلم به تصویر می‌کشد. با این حال، سوزان مور ستون‌نویس گاردین نظر اکثریت را در نوشته خود بازتاب داده است مبنی بر اینکه صرف نظر از تحسین ایفای نقش فوق‌العاده استریپ، شخصیت زنی خوب “قدرتمند و ثابت قدم” را نمی‌توان با دیدن فیلم احساس کرد. فمنیسم رویکردی سیاسی مبتنی بر خواهری و همبستگی زنان است و تاچر هیچگاه به دنبال متحدین زن نبوده است، در واقع، وی اغلب بدون هیچ متحدی عمل می‌کردو گهگاه آن‌ها را دست می‌انداخت (“دست انداختن” در حقیقت از آن دست واژگانی است که پس از مدت مدیدی دوباره در فیلمنامه‌‌نویسی باب شده است.)

در مقابل، شاید لازم باشد موفقیت وی را به عنوان بخشی از مبارزه طبقاتی مورد توجه قرار دهیم. بهترین زندگینامه مارگارت تاچر که تحت عنوان «یکی از ما» توسط هوگو یانگ به تحریر درآمده است، روابط عاطفی مارگارت با پدرش که یک مغازه‌دار و سیاستمدار در شهری کوچک بود، را پررنگ کرده است. از این نقطه نظر، دشمنان و مخالفان وی عمدتا طبقات اشرافی و سران حزب خود وی بودند که امید آن را داشتند با کمترین کار و تلاش حکومت کنند و در خفا به زد و بند پرداخته اما در معرض عموم رای‌دهندگان از خود چهره‌ای موجه به نمایش بگذارند. تاچر نمی‌توانست در مقابل آنها بی‌تفاوت باشد. حتی پس از اینکه حین تعلیم خوانندگی حرفه‌ای در صدای وی تغییر ایجاد شد، وی کماکان رساترین و سرسخت ترین چهره در زندگی عوام بریتانیا باقی ماند. وی سرسختانه‌تر بر این باور بود که کاهش محبوبیت حزبش تنها به نحوه مدیریت کاهش قدرت ملت بزرگ بریتانیا باز می‌گردد. هدف وی این بود که شکوه و اقتدار را به بریتانیا باز گرداند.

شهردار لندن که یکی از سیاستمداران محافظه کار به نام بوریس جانسون است، تفاسیر مبارزه طبقاتی و دیدگاه فمنیستی را در هم می‌آمیزد و اظهار می‌دارد که مبارزه تاچر بر علیه راحت‌طلبی و غرور مردانه بود. همین جنبه از زندگی سیاسی تاچر بود که فعالان جمهوری‌خواه آمریکایی از آن الهام گرفته و از وی به عنوان یک یاغی جناح راست مخالف گرایشات سیاسی معمول یاد می‌کردند، چیزی که به مذاق واشنگتن خوش نمی‌آمد. از این نظر، وی بیش از اینکه بریتانیایی باشد، آمریکایی است: سیاستمداری ارزنده که نگرش‌های وی تحت تاثیر اعتقاد راسخ به مسیحیت پروتستانی شکل گرفته بودند. در فیلم بانوی آهنین، جنبه فلسفی شخصیت وی با ارائه این نقل قول غلط از گاندی به شکلی عجیب ارائه شده است: “مراقب افکارت باش، چون افکارت، گفتارت را می‌سازد … گفتارت، اعمالت را می‌سازد …. اعمالت، عادت‌هایت را می‌سازد … و عادت‌هایت، شخصیتت را شکل می‌دهند.” وی اعتقادی راسخ به قدرت افراد برای تعیین سرنوشت ملت‌ها داشت و باور داشت بر این کار کافی است آنها در زندگی روزمره خود کارهای درست را انجام دهند. خلاصه اینکه وی به زندگی‌های کوچک در شهرهای کوچک معتقد بود. اما جالب است که خود شهر شمالی زادگاهش را برای زندگی بسیار کوچک می‌دانست: انگیزه، اعتقاد راسخ و جاه طلبی از وی چهره ای جهانی ساخته است.

در فیلمنامه ابی مورگان، تاچر بیان می‌دارد مشکل این است که همه می‌خواهند “چیزی باشند” به جای اینکه “کاری انجام دهند”. تراژدی مارگارت آن است که در نهایت خود در دام فشاری اسیر شد که از وی بانویی آهنی ساخته بود. در خاتمه اینکه وی بنا به هر دلیل، قادر به مواجهه منطقی با اوضاع جهانی نبود، جز این که در هیبت چهره‌ای مغرور و ناسپاس با جنب و جوش دائمی – با کیف دستی در دست در انظار ظاهر شود.

«پدیداری صدای اعراب: ندوا۱، خواننده‌ای دو زبانه»، ویرایش پیتر کلارک

پدیداری صدای اعراب نوشته ای بسیار اصیل است که اغلب با صداهای طنین دار راویانی که خود را با قدرت، به اثبات می رسانند، برجسته و تمکین نشدنی است. این گلچین ادبی با جلب خواننده به طور کامل، کیفیت بسیار بالایی دارد و شایسته استقبال گسترده خوانندگان است.

پدیداری صدای اعراب که به طور متنی دو زبانه – عربی-انگلیسی، برگرفته از یک کارسوق فشرده ده روزه است که در جزیره سر بانی یاس در امارات متحده عربی در نوامبر ۲۰۰۹ است. داوران دو دوره اولی جوایز بین المللی برای داستان های عربی دعوت شده بودند تا از میان بیش از ۱۲۰ نویسنده ثبت شده برای داوری انتخاب کنند و گروه کوچکی از تونس، عربستان سعودی، مصر، سودان، یمن و امارات متحده عربی برای شرکت، انتخاب شدند.

این گلچین ادبی هشت قطعه ای، گرچه فقط ۱۱۹ صفحه است، در تمام موضوعاتش یعنی عشق و شهوت، خانواده های ناموفق، دیکتاتوری و فساد، خشونت و نویسندگی و هنر غنی و جسور است. بسیاری از داستان ها کیفیتی مرموز دارند که در بسیاری موارد در حس و حال بسیار خوب و ملموسی از محل مورد نظر را ایجاد کرده اند –یکی از برجسته ترین ویژگی های آن ها- درک کاملی که ممکن است خواننده را از آن دور کند، دقیقاً به خاطر این که در قلب هر چشم انداز فیزیکی دلالت کننده هایی با معانی به طور به القوه جمع، وجود دارد. احساسات، ادراک، و خاطراتی که ایجاد می کنند، بدون این که صراحتاً بیان شوند، صمیمانه و نزدیک هستند.

نثر کتاب متمایل به غزل سرایی مهار شده است. با این که برخی از نویسندگان استعاره های ثقیلی به کار برده اند، تمامشان موضوعات واقعیت فیزیکی- نور، چشم انداز، حد فاصل صورت و بدن انسان- و موضوعات معنوی بدون نادیده گرفتن دیگری و با حس مشتاقانه ای برای کنترل آن ها را می رساند. با این که نوشته اغلب شعر مانند است، مینیمالیست نیز است که آن را به یک خودکفایی می رساند که به خواننده بدون این که در مقابلش به خاک بیفتد اشاره می کند. افسون خواننده نتیجه بخش، ماهرانه، طبیعی و کامل است.

لحن این داستان ها عموماً دلتنگ کننده است ولی یاس آور نیست- حس از دست دادن، تمایل به ماندن و تنهایی وجود دارد که به این گلچین ادبی نفوذ می کند اما هرگز حس بی روح شدن که باعث اتمام مکالمه شود، ندارد. در مقابل شخصیت ها اشتیاق و توجه خواننده را جلب می کنند. برخی از داستان ها عناصری دارند که به طور قابل تشخیصی فرم عربی از واقع بینی جادویی هستند و شاید ژانر جدیدی از ادبیان عرب. به عنوان یک خواننده تقریباً غیرممکن است که طبیعت سوررئال و رویا مانند برخی از داستان ها، سبک آن ها و زیرداستان های مناطق، تصاویر و فرهنگ های عربی را تشخیص داد. گاهی اوقات چشم انداز و فرهنگ، داستان را مسحور می کنند به جای این که داستان، چشم انداز و فرهنگ را بیرون بکشد.

بعضی از داستان ها یادآور دنیاهای با فراست، خشن و توداری هستند که پل باولز در قصه های واقع شده در چشم اندازهای کویر و سایر اکوسیستم های دنیای عربش، خلق کرده است. خواندن آن ها به کرات در دنیایی که به طور همزمان هم واقعی و هم غیرواقعیست، افسون گر است و سطوح مختلفی از وجود، ابعاد گوناگونی از زمان، فضا، احساس و ادراک را به هم می آمیزند به طوری که از دیدگاهی عملی غیرممکن هستند ولی در محتوایشان نه تنها قابل قبول هستند، بلکه طبیعی بودن و باورپذیر بودنی نیز دارند که به آن ها قدرت می بخشد.

بسیاری می توانند خود را همزمان در دنیای مدرن و دنیای باستان قرار دهند –احتمالا به دلیل برتری زمان و سخت گیری و هیا آن و ساختارش که غالب ترین ویژگی این «واقعیت جادویی» منحصرا عرب است. برخی از این داستان ها –به ویژه حکایت تونسی با نام گوریل، نوشته کامل ریاحی- مستلزم چندین بار خواندن است تا بتوان متن را به طور کامل تحسین نمود.

سایر فصل های تحسین برانگیز شامل سگ آبی نوشته محمد حسن الوان است. فضای داستان در عربستان سعودی است و در مورد روابط حاد و حساس حاکم بر خانواده های مشکل دار است؛ روابط بین برادرها و خواهر ها، مادر و فرزندان، شوهر و همسرها. «از آنجایی که صحبت نمی کنیم، مجبور به گفتگوی جعلی هستیم. این یکی از تلاش های تصادفی ما برای درک و برقراری ارتباط با یک دیگر است، مطابق با تصوراتی که از هم داریم، نه آن چیزی که در واقعیت هستیم.»

سهم محمد صلاح العذب در این کتاب، فصلیست به نام مرگ موقت و یکی از جسورترین و اصلی ترین بخش هاست که در آن چشم انداز ممکن و غیرممکن، واقعی و خیالی، کاملاً در هم آمیخته اند.

سایر گزیده ها ممکن است برای خوانندگانی که با فرهنگ و تاریخ یک محل خاص آشنا نباشند، دشوار باشد، نظیر داستانی با عنوان ارواح فرانسوی نوشته منصور السویم که یک فصل از رمانی در باره سودان است. با وجود دشواری و محدودیت های ذاتی خواندن، -فقط یک فصل از رمانی طولانی تر، خواندن آن ارزش دارد، حتی با این که در برخی قسمت ها مبهم یا غیر قابل فهم است.
دو گزیده آخر قوی تر هستند. صنع من نوشته نادیا الکوکبانی، به طور زیبایی مفاهیم شهر را می رساند و نگاه هایی گذرا بر عشق و جذابیت را پیش رو می گذارد، که به ترتیب مخفی و مطمئن هستند که در آن ها عشاق و شهر هم جدا از هم و هم یکپارچه اند. سنگ مراد نوشته ناصر الظاهری، توصیفات اشیای حسی و لمسی است: سنگ و مجسمه، باغ ها و غذا، با یادگاری محجوب از اثر متقابل با انسان ها به طور مرموز و گریزان است. این قطعه یکی از خاطره انگیزترین چشم انداز های فیزیکی و عاطفی را می آفریند که مجموعه و یادگاری قدرتمندی از عطف و فصل های امیال جسمی، عاطفی و نیازهای خلاقانه است.

این نوشته که صمیمی و برجسته است، فرد و اجتماع را به طرز متفکرانه و محتاطانه ای به هم ربط می دهد ولی هرگز قابل پیش بینی یا قابل تعلیم نیست. صدای هر نویسنده ویژه و بالغ است. یکی از افتخارات بزرگ این گلچین ادبی، نحوه تلفیق صداها و سبک های مختلف است که –برخلاف تفاوتشان- یک کلیت منسجم و یکپارچه را می سازد.