در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱، نخستین رئیس جمهور در خاورمیانه که به دست معترضان ساقط شد، تونس را ترک نمود. دوازده ماه پس از آن به دورانی تاریخی از انتقال قدرت و تکامل چشمگیر منطقه مبدل گشته است. این جریانی است که کماکان در مسیر تحقق به پیش می‌رود.

همه چیز از زمانی شروع شد که در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۰، محمد بوعزیزی – میوه فروش دوره گرد از اقدامات مفسدانه و بدرفتاری ماموران با مردم در سرتاسر تونس به تنگ آمد – و با آغشته کردن خود به تینر رنگ و کبریت کشیدن به روی خود، کل منطقه را به آتش کشید. مرگ وی دو هفته بعد به الهامی‌تراژدیک مبدل گشت که مردم تونس را برانگیخت تا به اعتراض وی بر علیه بیکاری، افزایش قیمت مواد غذایی و دولتی مستبد که به طور مشخص نسبت به درد و رنج آن‌ها بی‌تفاوت بود، ادامه دهند.

مراسم خاکسپاری معترضانی که در زد و خورد با نیروهای مسلح جان خود را از دست می‌دادند، جرقه درگیری‌های بیشتر را شعله‌ور می‌ساخت. درگیری‌های بیشتر و بیشتری در شهرهای کوچک مشابه با سیدی بوزید، شهر زادگاه بوعزیزی به وقوع می‌پیوست. از آن زمان به بعد، از این انقلاب با نام «انقلاب یاسمن» یاد می‌شود. مقاومت‌های سرسختانه شبیه به آنچه بوعزیزی صورت داد، ظرف هفته‌های بعد تمام منطقه را در بر گرفت.
وقتی معترضان مصری – که خود را از طریق شبکه‌های اجتماعی سازماندهی می‌کردند – میدان التحریر قاهره را به پایگاهی برای مقاومت تبدیل کردند، برای انقلاب یاسمن در مصر تعبیر”انقلاب فیس بوک” به کار گرفته شد. وقتی مبارک در ۱۱ فوریه از قدرت کناره‌گیری کرد، شور و شادمانی انقلابی هر اندازه که کوتاه مدت بود، به سایر کشورها سرایت کرد.

یک ماه بعد، بمباران هواپیماهای جنگنده در شهرهای بن غازی، مصراته و بریقه، لیبی کشوری که روزی امید به مقاومت آن می‌رفت را غرق در ترس و وحشت نمود. جنبش‌ها در یمن و لیبی به عرصه مقاومت معترضان مبدل گشتند – معترضانی که به شورشی و در نهایت قوای مسلح شورشی تبدیل شدند. مداخله ناتو و کشته شدن ده‌ها هزار نفر در لیبی پای قدرت‌های غربی را به مرکز بهار عربی باز کرد.

پس از خلع و مرگ دراماتیک قذافی که توسط شبکه‌های تلویزیونی به تصویر کشیده شد و خروج صالح از یمن، روی خشونت بار بهار عربی نیز خود را نشان داد: معترضانی که روزی با پلاکاردهای خود به دست به تظاهرات مسالمت آمیز می‌زدند، اکنون به شورشیانی مبدل شده بودند که آرپیجی به دست با دولت می‌جنگیدند. در این اثنا، در حالیکه جهان در انتظار توافق میان اتحادیه عرب و سوریه جهت بازرسی از اوضاع دمشق بود، رژیم مستبد و خونخوار سوریه به سرکوب معترضان ادامه می‌داد.

خاورمیانه مسیری طولانی را در سال ۲۰۱۱ پیمود. یک سال گذشته است و دیگر نمی‌توان به پرسش حالا “در آینده چه اتفاقی می‌افتد” با مطمئن پاسخ داد. در این مطالب، المجله این سوالات را مطرح می‌نماید که چه کسی/کشوری متنفع شد. و چه کسی/کشوری متضرر؟ اکنون لازم است چه اتفاقی رخ دهد؟ ما به بررسی بهار عربی به صورت کشور به کشور می‌پردازیم و پیش بینی‌های خود را با شما در میان گذاشته و به تشریح مواردی می‌پردازیم که طی سال جاری نظاره گر خواهیم بود.

• تونس: کشوری کوچک که به خواسته اش رسید

• مصر: ارتش حاکم بر کشور

• لیبی: تلی از ویرانه‌ها

• یمن: طولانی ترین روز

• سوریه: اسد وقت تلف می‌کند

• مراکش: همه خواهان کارند نه تغییر

• بحرین: حمایت مردمی‌از رژیم

]]> http://www.majalla.com/far/1390/12/article924/feed 0 http://www.majalla.com/far/1390/12/article779 http://www.majalla.com/far/1390/12/article779#comments Thu, 23 Feb 2012 17:52:49 +0000 مجله فارسی http://www.majalla.com/far/?p=779

علی عبدالله صالح، رئیس جمهور یمن در تاریخ ۱۱ سپتامبر ۱۹۹۹ برای حامیان خود در شهر جنوبی عدن سخنرانی می‌کند.

در حالیکه توجه جهانی به تونس، سوریه و ایران معطوف شده است، به تازگی پیشرفت‌های انگشت شماری در یمن به وقوع پیوسته است. اکنون و با گذشت قریب به یک سال از اعتراضات خشونت بار، یمن بیش از هر زمان دیگری به انتقال مسالمت آمیز قدرت پس از حکومت ۳۳ ساله رئیس جمهور علی عبدالله صالح نزدیک شده است. احتمال واگذاری قدرت دستاوردی قابل توجه متعاقب تابستانی مملو از نارضایتی در یمن است.

در ماه ژوئن و پس از جراحات ناشی از سوء قصدی به صالح، وی جهت معالجه به عربستان سعودی رفت. وی بیش از سه ماه از یمن دور ماند و این موجی از خوش بینی در میان گروه‌های مخالف ایجاد کرد که رئیس جمهور دیگر برنخواهد گشت. اما صالح که از روی تخت بیمارستان نیز کماکان به قدرت چنگ زده بود، در بازگشت به یمن قدرت سیاسی را مجددا در دست گرفته و به اعمال خشونت‌ها و سرکوب‌های بیشتر روی آورد. این احیای مجدد قدرت را نمی‌توان صرفا به صالح نسبت داد، بلکه ضعف نسبی نیروهای مخالف که از قدرت و اتحاد کافی برای جلوگیری از بازگشت وی برخوردار نبودند، نیز در این میان نقش زیادی داشت.

این عدم موفقیت اپوزیسیون ریشه در تنوعات و تفاوت‌ها و دودستگی‌های میان آنها دارد. گروه اپوزیسیون بزرگ تحت عنوان احزاب دیدار مشترک (Joint Meeting Parties) عمدتا در کنترل و اختیار حزب اسلام گرای الاصلاح و حزب سوسیالیست یمن جنوبی قرار دارد. یکی دیگر از گروه‌های اصلی اپوزیسیون، فدراسیون قبیله‌ای ‌هاشید (Hashid tribal federation) است، هرچند برخی ناظرین بر این عقیده اند آن‌ها بیش از آن که به دنبال منافع سیاسی باشند، به دنبال منافع تجاری هستند. در شمال غرب، شیعیان حوثی در اوایل شورش با گروه‌های معترض ضد صالح متحد شده ولی بعدها میان آن‌ها با حزب سنی الاصلاح اختلافاتی پیش آمد که ضربه دیگری بر اتحاد اپوزیسیون وارد کرد. در وهله بعد، یار سابق صالح و رقیب اصلی کنونی وی ژنرال علی محسن بود که در ماه می به همراه لشکر یکم زرهی ارتش تحت فرمان خود به معترضین پیوست. در میان این ائتلاف اپوزیسیون چند گروه دیگر با منافع خاص – از قبایل مختلف گرفته تا القاعده در شبه جزیره عرب نیز وجود دارد که دستیابی به اهداف بلندپروازانه‌ای را در سر می‌پرورانند.

از ماه مارس، شورای همکاری خلیج فارس پا به این آب‌های مسموم گذاشت و در تلاش بوده است تا زمینه خروج رئیس جمهور صالح از قدرت را فراهم آورد. طرفین به توافقاتی دست یافتند ولی در همه موارد در آخرین لحظه صالح مخالفت خود را اعلام می‌کرد. با این حال، طی پند ماه گذشته، فرستاده ویژه سازمان ملل به یمن، جمال بن عمر، بر روی طرح جدیدی کار می‌کرد که مطابق با آن صالح پس از انتقال قدرت به معاون خود استعفا خواهد داد و انتخابات رئیس جمهوری جدید ظرف سه ماه پس از آن برگزار خواهد شد.

پیش از این طرفین به توافقات نهایی بسیار نزدیک شدهفبودند، اما شورای همکاری خلیج فارس هشدار داد که قانع کردن صالح به واگذاری قدرت به این راحتی ممکن نیست. مجله سه سناریو برای یمن در ماه‌های آتی — به همراه چالش‌های فرارو و امکان به واقعیت پیوستن آنها را بررسی می‌کند.

بن بست

چنانچه رئیس جمهور صالح به زودی کناره گیری نکند، یمن در معرض فروپاشی قرار خواهد گرفت و ممکن است پیامد آن یک جنگ داخلی فراگیر باشد. در حالیکه دستیابی به توافقات کماکان دور از دسترس به نظر می‌رسد، صالح با بی تفاوتی نظاره گر سوختن یمن در آتش درگیری‌ها است. طی حدود یک سال خشونت، صالح با وعده‌های مکرر خود مبنی بر ترک قدرت، نفس جامعه بین المللی را برای خروج فوری از مسند قدرت به شماره انداخته است. با اینکه قرار بود وی در ۵ نوامبر قدرت را واگذار نماید، اما تا به حال کماکان بر مسند قدرت باقی مانده است.

کمبود شدید مواد غذایی، آب و فرصت‌های شغلی، افزایش روزافزون ناآرامی، یأس و ناامیدی و خشونت مردمی را به دنبال داشته است که سبب می‌شود به راحتی به افراط گرایی گرایش پیدا کرده و به گروه‌های مسلح نامنظم بپیوندند. بی ثباتی در بندر ماریب، کمبود سوخت را در پی خواهد داشت و ساکنین ولایت ابیان در جنوب یمن خود را برای جنگی قریب الوقوع پس از ماه‌ها منازعات بی پایان میان سلفی‌ها و حوثی‌ها آماده می‌کنند.

در نزدیکی پایتخت، مناطق ارحاب (Arhab) و نیهم (Nihm) متعلق به ولایت صنعا دو دسته شدند، به طوریکه منطقه ارحاب از صالح حمایت و منطقه نیهم خواستار خروج وی از قدرت هستند. درگیری‌های میان آن‌ها به کنترل بزرگترین فرودگاه کشور نیز کشیده شده است و این کنترل تا به حال سه بار دست به دست شده است.

در حالی که جناح‌های سیاسی و نظامی رقیب به درگیری‌ها در مراکز شهری یمن ادامه می‌دهند، منازعات مستمر در نواحی قبیله‌ای کشور نه تنها پای هویت قبیله‌ای بلکه اختلافات فرقه‌ای تاسف برانگیز را به منازعات کشیده است. شورشیان شیعه حوثی در شمال یمن به جنگ با سلفیان روی آورده‌اند، در حالی که القاعده در شبه جزیره عرب نیز به سازماندهی حملات در سعده و الجاف علیه جنگجویان حوثی دست زده است.

قبایل یمنی، جنگجویان غیرنظامی آن‌ها و اختلافات فرقه‌ای بیش از پیش به اختلافات دامن می‌زنند و احتمال انتقال مسالمت آمیز قدرت را کم و کمتر خواهند کرد. چنانچه پسران و بستگان نزدیک صالح – که با ارکان حکومت وی در ارتباط نزدیک هستند – به رهبران قبایل بپیوندند، مناطق روستایی تحت حاکمیت قبیله‌ای و عمدتا آرام یمن به مناطق دفاعی افراط گرا مبدل خواهند شد. تا به امروز، القاعده شبه جزیره عرب امکان ابراز وجود چندانی نداشتند، اما با ادامه و افزایش بی ثباتی‌ها و کاهش روابط میان مقامات شهری و قبیله‌ای فضا برای مداخله القاعده نیز فراهم خواهد شد. تا جایی که اطلاع داریم، القاعده همواره تشنه خشونت و بی ثباتی بوده است.

رفته رفته کاسه صبر همگان، حتی دوستان صالح لبریز می‌شود. تجار یمنی با وارد آوردن فشار به سیاستمداران خواهان انتقال هر چه سریعتر قدرت هستند – در رابطه با فاجعه اقتصادی که گریبانگیر یمن شده و عدم توجه به موقع نسبت به آن نگران می‌باشند. این خود شرایط را برای باقی ماندن صالح در قدرت سخت تر می‌نماید و احتمال می‌رود بن بست جاری به سمت جنگ داخلی پیش رود.

کودتا

در این سناریو، ارتش رئیس جمهور صالح را از قدرت خلع می‌کند و یا یکی دیگر از نامزدهای درون دولت یا معاون رئیس جمهور را حمایت می‌نماید، یا به لشکر جدا شده از رژیم تحت فرماندهی ژنرال محسن می‌پیوندد. وقتی بحث امید به زندگی برای یک رهبر در جهان عرب پس از کودتا مطرح می‌شود، رئیس جمهور صالح نباید انتظاری چیزی غیر از آنچه بر سر رهبر همقطار خود یعنی معمر قذافی آمد داشته باشد، وی را پس از اینکه در مقابل واگذاری قدرت سرسختانه مقاومت کرد، در حالیکه زنده بود به میان ازدحام جمعیت کشیدند و پس از ضرب و جرح شدید چندین گلوله در سرش خالی کردند. برخلاف واگذاری داوطلبانه قدرت توسط بن علی و مبارک که کمک کرد در زندگی خود پس از ترک قدرت به درجاتی آرامش داشته باشند، صالح اگر کماکان به قدرت چنگ زند، بعید است در صورت خلع از قدرت توسط ارتش، چنین رفتاری را تجربه نماید.

صالح ۳۳ سال در راس قدرت به اصطلاح خود “بر روی سر مارها می‌رقصید” و وی با این رقص تشریفاتی خاصش دشمنان زیادی برای خود تراشیده بود و دوستان نیز مترصد فرصتی برای انداختن وی به درون سوراخ مارها در صورت نیاز بودند. استفاده صالح از قدرت بر علیه مردم خود از زمان شروع ناآرامی‌ها این رقص را دشوارتر نیز ساخته است – چراکه قبایل شمالی و جنوبی که از حکومت وی حمایت می‌کردند، دست از پشتیبانی وی برداشتند و جدایی یکی از لشکرهای ارتش تحت فرماندهی ژنرال محسن نیز به بروز شکاف در ارتش انجامیده است.

اگر ارتش از وی جدا شود، امارت خانواده وی که عمدتا در صنعا واقع شده است، تقریبا از هم خواهد پاشید. با وجودیکه همواره از حمایت برخی قبایل برخورار بوده است، صالح که فردی نظامی است، همیشه جهت مقابله با مخالفان خویش و فراهم آوردن انگیزه تهدید جهت دریافت کمک از غرب که برای مبارزه با القاعده روی او حساب می‌کردند، به ارتش تکیه می‌کرده است. صالح با استفاده از بودجه‌های ضد-تروریسم دریافتی از غرب به تقویت امارت خانوادگی و شبکه حامیان خود پرداخت. از دست دادن این برگ‌های برنده به منزله پایان حکومت صالح تلقی می‌گردند.

تصمیم بعدی ارتش در صورت جدایی از صالح نامشخص است، اما می‌تواند انتخاب رهبر کشور از میان رده‌های بالای آن و پاکسازی رژیم حاکم و رده‌های بالای ارتش از خانواده صالح و مقامات اجرایی وفادار به رژیم وی باشد. اگر عراق را به عنوان یک نمونه همسان تاریخی یمن بدانیم، علی عبدالله صالح باید سرنوشت عبدالکریم قاسم را به خاطر بیاورد که او نیز حین رقصیدن روی سر مارها در سال ۱۹۶۳ قدرت را از دست داد و متعاقبا با شلیک گلوله به سرش جان داد.

احتمال اینکه ارتش دست از حمایت صالح بردارد، کاملا بعید است زیرا خانواده و متحدین وی ارتش را در دست گرفته‌اند. احتمال اینکه ارتش و اپوزیسیون پس از یک سال منازعه به توافق سریع دست یابند، نیز بعید می‌نماید. از این رو این سناریو غیرمحتمل به نظر می‌رسد.

کناره گیری صالح

در این سناریو، رئیس جمهور صالح از قدرت کناره گیری کرده و روند انتقال قدرت آغاز می‌گردد. لازم به ذکر است صالح بارها موافقت خود با طرح شورای همکاری خلیج فارس را اعلام نموده است، اما از امضای آن سر باز می‌زند. تقاضای صالح در رابطه با اینکه قدرت را به چه کسی واگذار نماید، تنها یک تاکتیک اتلاف وقت به شمار می‌رود. با این حال، در هفته‌های اخیر، جمال بن عمر فرستاده ویژه سازمان ملل مشغول مذاکره بر روی سازوکار انتقال قدرت بوده است. صالح قدرت را به معاون خود عبدالرب منصور الهادی واگذار می‌کند، حزب المؤتمر الشعبی (حزب کنگره خلق) حاکم و اپوزیسیون یک دولت وحدت ملی تشکیل می‌دهند و ساختار ارتش پیش از برگزاری انتخابات رئیس جمهوری ظرف سه ماه آینده بازسازی خواهد شد. این طرح روی کاغذ مناسب به نظر می‌رسد، اما با مشکلات عمده ای نیز همراه است که کوچکترین آن این است که چه کسی آن را اجرا خواهد کرد.

بن عمر دیپلماسی فعال خود را میان حزب المؤتمر الشعبی صالح و گروه اپوزیسیون اصلی JMP پیش برده است. با این همه، جنبش اپوزیسیون گسترده تر از JMP است؛ جهت تحقق بخشیدن به طرح ضروری است طوری عمل نشود که به نظر برسد بین این دو رقیب بده بستان صورت گرفته است. از طرف دیگر، چنانچه پای سایر احزاب نیز به فرآیند باز شود، احتمال دارد که انتقال قدرت به یک کنفرانس چند حزبی صورت گرفته و گفتگوهای ملی جهت مذاکرات مربوط به قانون اساسی و اصلاحات را به همراه داشته باشد. هر چند این به خودی خود بد نیست، اما احتمال طولانی شدن روند تغییرات و بی ثباتی سیاسی را افزایش خواهد داد.

دختری خردسال که پرچم یمن را به تن دارد، در کنار تصویر علی عبدالله صالح نشسته است

حتی در رابطه با دوره سه ماهه ماقبل انتخابات رئیس جمهوری نیز مشکلات عدیده‌ای وجود دارد. صداقت تمایل حزب المؤتمر الشعبی برای مذاکره با اپوزیسیون در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، کما این که تمایل ژنرال محسن و فرماندهان وفادار ارتش (که تعدادی از آنها از بستگان یا اقوام قبیله‌ای صالح هستند) و یا هر دو نسبت به تجدید ساختار ارتش نیز به همین این ترتیب جای ابهام دارد. چنانچه در لیبی به وقوع پیوست، تظاهر کنندگان مخالف دولت با اپوزیسیون متحد هستند و کمتر در رابطه با اینکه چه کسی جایگزین رئیس جمهور بدنام خواهد شد، به دید مثبت می‌نگرند. به همین دلیل، آنها فاقد رهبرانی هستند که خواسته جمعی آنها از هر نوع که باشد را مطرح نماید. تمرد ژنرال محسن از اطاعت صالح نشانه‌ای از جاه طلبی‌های وی برای مقام ریاست جمهوری است و حمایت متعاقب وی از معترضانی که در میدان التحریر صنعا گرد هم آمده بودند، یکسری حمایت‌ها را برای وی به دنبال داشت. با این همه هنوز مشخص نیست که حمایت و پشتیبانی مجموعه متنوع گروه‌های اپوزیسیون از وی تا چه اندازه است و وقتی انتقال قدرت سیاسی آغاز شد، این حمایت‌ها تا چه زمانی تداوم خواهند داشت. گذشته از این، مشخص نیست که آیا این گروه‌ها یا اعضای آنها انتخابات ریاست جمهوری را به عنوان دستاورد یازده ماه اعتراض خواهند پذیرفت یا خیر.

ریسک این سناریو این است که خلاء قدرت متعاقب کناره گیری صالح به سادگی و به راحتی ظرف دوره زمانی سه ماهه مورد نظر سازمان ملل قابل پر کردن نیست. این ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و به شکل گیری رقابت میان گروه‌هایی که تا به امروز متحدین موقت علیه صالح بودند، بیانجامد. در این سناریو، برنده اصلی حزب المؤتمر الشعبی خواهد بود.

اتفاقات بعدی چه خواهند بود؟

هیچ کدام از این سناریوها ادامه حضور صالح در قدرت را به تصویر نمی‌کشد و گفتار و اعمال صالح نیز نشان می‌دهند رئیس جمهور خود به این واقعیت پی برده است. وی در یکی از سخنرانی‌های خود تایید کرد و گفت: “من ۳۳ سال تجربه حکومت دارم و مشکلات را می‌شناسم، من وجوه مثبت و منفی را می‌شناسم. آنکه سرسختانه به قدرت چنگ زند، دیوانه‌ای بیش نیست.”

اکنون سوالی که در کوتاه مدت مطرح می‌شود، این است که صالح چگونه از قدرت کناره گیری خواهد کرد: آیا قادر خواهد بود حین کناره گیری منافع خود و خانواده‌اش را تثبیت و مصونیت کسب نماید یا با از دست دادن حکومت یمن، تمامی منافع خود را نیز از دست خواهد داد؟ در بازه زمانی بلندمدت، یمن باید در فکر بازسازی کشوری باشد که از زخم‌هایی عمیق رنج می‌برد.

مریل استریپ در نقش مارگارت تاچر در صحنه‌ای از فیلم بانوی آهنین

هیچ کس نمی‌تواند کاملا شبیه مارگارت تاچر قدم بر دارد. وی با زانوهایی خمیده و در حالی که کیف دستی‌اش مانند یک پاندول محکم در پیچ و تاب است، به تندی راه می‌رود. در فیلم بانوی آهنین که به تازگی اکران شده است، مریل استریپ به تقلید از نوع راه رفتن تاچر پرداخته است. ما تاچر سالخورده را در حال بازی دارت در یک راهرو و بدور از دیدگان پلیسی که اسلحه خودکار به دوش دارد و خانه را با او شریک است – یا او را به عنوان یک زندانی تحت نظر دارد – مشاهده می‌کنیم، این تصویری است که همسرش دنیس تاچر به خوبی به خاطر داشت و برای بقیه نقل می‌کرد. حرکات وی به صورتی است که از او با نام بانوی آهنینی یاد می‌شود که به مانند ساعت دقیق و سر وقت کار می‌کند. بی تردید او تنها سیمایی از شخصیت سابق خود را به همراه دارد. تاچر از بیماری زوال عقل رنج می‌برد و همسر دلبندش را مدت‌ها پیش از دست داده است، اما در توهماتش همواره وی را در سال‌های کهولت در کنار خود می‌بیند.

بانوی آهنین به صورت یک سلسله خاطرات در ذهن فراموش کار تاچر به تصویر کشیده شده است. درون مایه اصلی درام، کشمکش وی با توهماتش است. او می‌داند که حضور مستمر دنیس نشانه بیماری زوال عقل یا جنون است، چیزی که وی به شکلی نامتعارف اصرار دارد آن را با همین نام جنون بخواند. با این حال اگر در دور کردن دنیس از خود به موفقیت دست می‌یافت، حقیقتا از آن پس تنهای تنها می‌شد (تاچر دختر وفادارش کارول با بازی تحسین برانگیز الیویا کالمن را نادیده می‌گیرد. وی همیشه ترجیح داده است در کنار این مرد باشد). این ناقوس غمگین و خاموش، ناگزیر حصاری دور تا دور زندگی وی ترسیم ساخته است. و البته، اتفاقات بزرگی نیز رخ می‌دهند. ما قتل رئیس ستاد مشترک تاچر، آیری نیاو و تلاش برای قتل خود تاچر توسط ارتش جمهوریخواه ایرلند (IRA)، تصمیم به غرق کردن یک رزم ناو آرژانتینی در جنگ جزایر فالکلند و کنارگذاری نهایی او توسط وزرای بی وفا را نیز در فیلم مشاهده می‌کنیم. این رویدادها توسط کارگردان مشهور فیلایدا لوید به شکل اپرایی با شکوه به تصویر کشیده شده‌اند – موسیقی در فضا می‌پیچد، برگ‌ها به زمین می‌افتند و درباریان اشک می‌ریزند – اما این‌ها تصاویری گذرا هستند که فاقد الزامات یک درام پیوسته در حال رمزگشایی می‌باشند.

فیلم کم و کاستی‌هایی دارد اما یک موفقیت تجاری قابل قبول بوده و اکرانی پرفروش در سرتاسر بریتانیای کبیر داشته است. این فیلم به منازعات ملی درباره میراث سیاسی تاچر نیز دامن زد. بیست سال پس از پایان دوران نخست وزیری، تاچر با همان جلال و ابهت در تصویر به نمایش درآمده است. وی هم محبوب و هم منفور است و غیرممکن است یک انگلیسی – و حتی ایرلندی یا اسکاتلندی – بتواند دوره نخست‌وزیری وی را با خونسردی ارزیابی نماید. فیلم این امکان را به ما می‌دهد نگاهی دوباره به زندگی وی بیاندازیم ولی به این سوال می‌رسیم که داستان واقعی زندگی وی چه بوده است – شاید به همین دلیل است که خود فیلم نیز در یافتن پاسخ ناموفق بوده است.

مریل استریپ در نقش مارگارت تاچر در صحنه‌ای در مجلس انگلستان

منتقدان این تردید را مطرح ساختند که آیا موفقیت تاچر را می‌توان یک داستان فمنیستی در نظر گرفت؟ وی نخستین زنی بود که از طریق پیروزی در یک انتخابات عمومی به نخست وزیری رسید (ایندیرا گاندی و گلدا مییر به واسطه زد و بندهای پشت پرده و فقدان مردی لایق به این سمت منصوب شدند). فیلایدا لوید معتقد است فیلم به نوعی فمنیستی است، زیرا داستان زنی سالخورده را به عنوان درون مایه اصلی فیلم به تصویر می‌کشد. با این حال، سوزان مور ستون‌نویس گاردین نظر اکثریت را در نوشته خود بازتاب داده است مبنی بر اینکه صرف نظر از تحسین ایفای نقش فوق‌العاده استریپ، شخصیت زنی خوب “قدرتمند و ثابت قدم” را نمی‌توان با دیدن فیلم احساس کرد. فمنیسم رویکردی سیاسی مبتنی بر خواهری و همبستگی زنان است و تاچر هیچگاه به دنبال متحدین زن نبوده است، در واقع، وی اغلب بدون هیچ متحدی عمل می‌کردو گهگاه آن‌ها را دست می‌انداخت (“دست انداختن” در حقیقت از آن دست واژگانی است که پس از مدت مدیدی دوباره در فیلمنامه‌‌نویسی باب شده است.)

در مقابل، شاید لازم باشد موفقیت وی را به عنوان بخشی از مبارزه طبقاتی مورد توجه قرار دهیم. بهترین زندگینامه مارگارت تاچر که تحت عنوان «یکی از ما» توسط هوگو یانگ به تحریر درآمده است، روابط عاطفی مارگارت با پدرش که یک مغازه‌دار و سیاستمدار در شهری کوچک بود، را پررنگ کرده است. از این نقطه نظر، دشمنان و مخالفان وی عمدتا طبقات اشرافی و سران حزب خود وی بودند که امید آن را داشتند با کمترین کار و تلاش حکومت کنند و در خفا به زد و بند پرداخته اما در معرض عموم رای‌دهندگان از خود چهره‌ای موجه به نمایش بگذارند. تاچر نمی‌توانست در مقابل آنها بی‌تفاوت باشد. حتی پس از اینکه حین تعلیم خوانندگی حرفه‌ای در صدای وی تغییر ایجاد شد، وی کماکان رساترین و سرسخت ترین چهره در زندگی عوام بریتانیا باقی ماند. وی سرسختانه‌تر بر این باور بود که کاهش محبوبیت حزبش تنها به نحوه مدیریت کاهش قدرت ملت بزرگ بریتانیا باز می‌گردد. هدف وی این بود که شکوه و اقتدار را به بریتانیا باز گرداند.

شهردار لندن که یکی از سیاستمداران محافظه کار به نام بوریس جانسون است، تفاسیر مبارزه طبقاتی و دیدگاه فمنیستی را در هم می‌آمیزد و اظهار می‌دارد که مبارزه تاچر بر علیه راحت‌طلبی و غرور مردانه بود. همین جنبه از زندگی سیاسی تاچر بود که فعالان جمهوری‌خواه آمریکایی از آن الهام گرفته و از وی به عنوان یک یاغی جناح راست مخالف گرایشات سیاسی معمول یاد می‌کردند، چیزی که به مذاق واشنگتن خوش نمی‌آمد. از این نظر، وی بیش از اینکه بریتانیایی باشد، آمریکایی است: سیاستمداری ارزنده که نگرش‌های وی تحت تاثیر اعتقاد راسخ به مسیحیت پروتستانی شکل گرفته بودند. در فیلم بانوی آهنین، جنبه فلسفی شخصیت وی با ارائه این نقل قول غلط از گاندی به شکلی عجیب ارائه شده است: “مراقب افکارت باش، چون افکارت، گفتارت را می‌سازد … گفتارت، اعمالت را می‌سازد …. اعمالت، عادت‌هایت را می‌سازد … و عادت‌هایت، شخصیتت را شکل می‌دهند.” وی اعتقادی راسخ به قدرت افراد برای تعیین سرنوشت ملت‌ها داشت و باور داشت بر این کار کافی است آنها در زندگی روزمره خود کارهای درست را انجام دهند. خلاصه اینکه وی به زندگی‌های کوچک در شهرهای کوچک معتقد بود. اما جالب است که خود شهر شمالی زادگاهش را برای زندگی بسیار کوچک می‌دانست: انگیزه، اعتقاد راسخ و جاه طلبی از وی چهره ای جهانی ساخته است.

در فیلمنامه ابی مورگان، تاچر بیان می‌دارد مشکل این است که همه می‌خواهند “چیزی باشند” به جای اینکه “کاری انجام دهند”. تراژدی مارگارت آن است که در نهایت خود در دام فشاری اسیر شد که از وی بانویی آهنی ساخته بود. در خاتمه اینکه وی بنا به هر دلیل، قادر به مواجهه منطقی با اوضاع جهانی نبود، جز این که در هیبت چهره‌ای مغرور و ناسپاس با جنب و جوش دائمی – با کیف دستی در دست در انظار ظاهر شود.

بلافاصله پس از حمله نیروهای امنیتی دولت یمن به صنعا، نیروهای مسلح محلی و قبیله‌ای در محله‌ای در صنعا گشت‌زنی در همسایگی خود را به عهده گرفتند.

در هفته‌ای که گذشت «یمن» جامعه جهانی را مجبور کرد تا همه توجه خود را معطوف کند به آنچه در این کشور می‌گذرد. بیست و یکم اکتبر، یک روز پس از دستگیری و مرگ «معمر قذافی»، رهبر سابق لیبی، شورای امنیت سازمان ملل با ارائه راه‌ حلی به «علی عبدالله صالح»، رییس جمهوری یمن از وی خواست تا با پذیرش درخواست شورای همکاری‌های خلیج فارس، بعد از ۳۳ سال از قدرت کناره‌گیری کند. یک روز پس از آن، میان نیروهای ارتشی وفادار به علی عبدالله صالح و طرفداران ژنرال «علی محسن الاحمر»، آتش‌بس اعلام شد.

عبدالله صالح، به تازگی چندین و چند بار اعلام کرده بود که قصد دارد شرایط را به سمتی پیش ببرد که در نهایت به راه‌کار پیشنهادی شورای امنیت ختم شود. پس از سوء قصد تروریستی که ابتدای ماه ژوئن (خرداد ماه) به صالح شد، وی برای درمان به عربستان سعودی سفر کرد و از آن هنگام، اوضاع یمن روز به روز ناآرام‌تر و وخیم‌تر شد. نیروهای مخالف علی عبدالله در انتظار واکنش رهبر سرسخت یمن به آنچه در این کشور می‌گذرد، هستند. آنها منتظرند تا صالح در پاسخ به درخواست مردم یمن و بر اثر فشارهای روزافزون مخالفان، مهمان میزبان سعودی‌اش مانده و به پاداش خدمات ایالات‌متحده قدرت را رها کند و بقیه عمرش را در تبعید بگذراند.

بازگشت رییس‌جمهور صالح به صنعا در اواخر ماه سپتامبر با بی‌میلی و موجی از ترس و وحشت در منطقه خوشامد گفته شد و حاصلی جز اوج گرفتن درگیری‌ها نداشت! از نگاه جامعه بین‌المللی تشدید درگیری‌ها در یمن به سرعت اوضاع لیبی و سوریه را تحت‌الشعاع قرار داد؛ البته پنج هفته پس از بازگشت صالح به صنعا، لیبی اعلام آزادی کرد، انتخابات آزاد و عادلانه تونس مورد ستایش قرار گرفت و مصر برای برگزاری انتخابات آتی خود برنامه ریزی کرد. اتفاق‌های یمن، یکبار دیگر دنیا را شگفت‌زده کرد و اینک جامعه جهانی متعجب از ردپا و نام و نشان این کشور در بهار عرب است.

به طور حتم اعلام آتش‌بس از سوی رییس‌جمهوری در یمن گام مثبتی است؛ اما به خودی خود گام رو به جلویی برای حل منازعات، تضادها و کشمکش‌ها نخواهد بود. چرا که گام مثبت در حقیقت اجرای مفاد، موارد و شروطی است که شورای همکاری‌های خلیج فارس، مطرح و به عنوان پیشنهاد برای حل بحران در یمن روی میز باقی گذارد. اما پرسش اصلی اینجاست که شورای همکاری‌های خلیج فارس چه برنامه‌ای دارد؟ به زبان ساده، انتقال قدرت از رییس‌جمهور صالح به نماینده او تا زمان برگزاری انتخابات آزاد و تشکیل دولت جدید در یمن و مصونیت رییس جمهور اسبق از تعقیب قانونی، پیشنهاد قابل تاملی بود که شورای همکاری‌های خلیج فارس به علی عبدالله داده است.

این برنامه‌ و پیشنهادی است که از ماه آوریل (اردیبهشت ماه) از سوی شورای همکاری‌های خلیج فارس روی میز مذاکره بوده و رییس‌جمهور صالح تا پیش از حمله تروریستی که سوم ژوئن علیه وی صورت گرفت و او را مجبور کرد تا برای درمان به ریاض برود، سه بار آن را رد کرده بود. نکته جالب توجه این است که حتی پس از عزیمت رییس‌جمهور صالح به عربستان وی همچنان سرسختانه برای حفظ قدرت تلاش کرده است، تا جایی که از معاون اول خود «عبدالرب منصورالهادی»، خواست تا به نمایندگی از او در طول غیبتش در یمن کلیه وظایف رییس‌جمهوری را به سرانجام برساند.

از زمان بازگشت علی عبدالله صالح به صنعا، وی به عنوان رییس جمهور بارها گفته است که بر اساس قطعنامه شورای امنیت از قدرت کناره گیری می‌کند. در همان زمان او از تضمین‌های نامشخص توسط شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه اروپا و ایالات متحده صحبت کرد. به هر حال پس از تحقیر عمومی قذافی و اعدام او آن هم به آن شکل بدوی و بدون برگزاری هیچ دادگاه و محاکمه‌ای، شاید باید پذیرفت که چنین واکنش و تصمیمی از سوی علی عبدالله نباید چندان هم دور از انتظار باشد. شسته رفته بودن طرح شورای همکاری خلیج فارس در سادگی آن است؛ اما سبب بروز مشکلات بسیاری خواهد شد.

یکی از این مشکلات، متصور شدن برپایی و برگزاری انتخابات آزاد، سالم و معتبر در یمن بدون دشواری و بروز اتفاق‌های ناگوار است. از جمله مواردی که بیش از هر موضوع دیگری سبب نگرانی می‌شود این است که نخستین قیام‌هایی که در یمن برپا شد به دلیل وجود نارضایتی مردم از فساد حکومتی و بی‌کفایتی دولت در سازماندهی امور مهم و حیاتی بود.

در همان زمان، نیروها و گروه‌های زیادی به مخالفت با رییس جمهور صالح فراخوانده شده‌اند که بسیاری از آنها ورای نارضایتی از حکومت ۳۳ ساله علی‌ عبدالله صالح به عنوان رییس‌جمهور یمن، فاقد اهداف و آرمان‌های ‌مشترک هستند. در حقیقت عدم وجود وحدت در هدف و آرمان نهایی سبب خواهد شد تا نه تنها جنبش‌های مخالف دیگری به راه‌ بیافتند بلکه صحنه بازی و نمایش بهار عرب را نیز از رسیدن به آرمان اصلی‌اش دور کند.

اینک این سوال پیش می‌آید که چه کسانی مخالف هستند و مخالفت می‌کنند؟ قدرت و سلطه اصلی نشست مشترک احزاب (JMP)، در دست کنگره اصلاح‌طلبان یمن موسوم به «الاصلاح» (Al-Islah) و حزب سوسیالیست یمن در جنوب است. همچنین فدراسیون قبیله‌ای «هاشید» (Hashid)، که ریشه‌های فامیلی علی عبدالله صالح به همین قبیله بر می‌گردد، در ماه آوریل به حمایت از معترضان برآمد و به اپوزوسیون پیوست؛اگرچه برخی از ناظران فکر می‌کنند که منافع آنها تجاری‌تر از سیاست‌های اتخاذی آن است. نکته قابل توجه دیگر در این ترکیب وجود مبارزان «حوثی» در شمال غرب است که از سال ۲۰۰۴ میلادی به مخالفت با رییس‌جمهور صالح برخواسته است.

تجربه اتحاد حوثی‌ها با مخالفان صالح موجب پدید آمدن مناقشاتی میان گروه سنی اصلاح و شیعیان حوثی شد و موجب برزو نفاق در جنبشی که علیه دولت رییس‌جمهور صالح به راه افتاده بود، شد. پس از آن باید به نخستین لشگر زرهی ژنرال «علی محسن» اشاره کرد که پس از شورش ماه می، از معترضان متحصن در میدان «تغییر» صنعا، در برابر حملات و تک تیراندازهای ارتش علی‌ عبدالله صالح حمایت کردند.

اگرچه آتش‌بس از پایتخت سیاسی ژنرال و از سوی او به عنوان یکی از مخالفان سرسخت رییس‌جمهور شروع شد و با حمایت عمومی مردم و سایر گروه‌های مخالف دولت به سایر بخش‌ها کشیده شده است؛ اما به احتمال زیاد برای ماندن در قالب یک پروه مخالف و متحد با مشکلات و بی‌نظمی‌هایی مواجه می‌شود.
علیرغم اینکه، روزهای در قدرت رییس جمهور صالح به شماره افتاده است و این واقعیت را او و دیگران به خوبی می‌دانند؛ اما پیشنهاد ژنرال علی محسن برای پایان دادن به بحران یمن مبتنی بر اجرای سناریویی مشابه آنچه در مصر رخ داد به سرعت مورد بحث و تعمق قرار گرفت. در حقیقت ژنرال علی محسن معتقد است که وفاداری ارتش به ملت باید قبل از این که دولت و حکومت همه مشروعیت خود را از دست بدهد اثبات شود و به این ترتیب تلاش واقعی برای نجات جمهوری، مردم و آزادی آزمایش شده است.

البته این سناریو هنوز هم از برخی جهات راه به جایی نمی‌برد چرا که رییس‌جمهور صالح هنوز هم از وفاداری ارتشش نسبت به خود مطمئن است. دلیل این اطمینان خاطر هم چیزی نیست جز انتصاب فرماندهانی که یا از طریق خون یا به دلیل روابط قومی قبیله‌ای ارتباط بسیار نزدیکی با او دارند.
با همه این اوصاف و علاوه بر موارد ذکر شده، مسائل زیادی در پس زمینه وجود دارد که سبب بروز نگرانی در مورد یمن می‌شود. القاعده به عنوان مهم‌ترین تهدید امنیت در شبه جزیره عربستان یکی از این نگرانی‌ها به شمار می‌آید. القاعده مشتاق است دستاوردهای خود را از دل اختلال و ناامنی بدست آورده است، حفظ و تحکیم کند. ترور انور العولقی، رهبر برجسته القاعده در یک حمله هوایی در اواخر ماه سپتامبر، تاکید و توجیهی برای درک این تهدید برای کشورهای حوزه خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی و بحران یمن است و نشان می‌دهد که مسئله امنیت ملی این کشور (یمن) فراتر از موضوعات داخلی و سیاست خارجی آن است.

در یک جمع بندی کلی باید گفت که آنچه در آینده برای یمن پیش‌خواهد آمد و رقم خواهد خورد منوط بر این است که گروه‌ها، آرا و عقاید مختلف بتوانند کنار هم و برای یک هدف واحد تاب بیاورند و در واقع ساز مخالف کوک نکنند.