یاسر عرفات در خیابان های بیروت ژست می گیرد (حدود ۱۹۸۰)

وقتی یاسر عرفات در سال ۱۹۶۹ رهبری سازمان آزادی‌بخش فلسطین را در دست گرفت، فلسطینیان در معرض نابودی قرار داشتند. بیش از دو سوم کل جمعیت فلسطین طی جنگ سال ۱۹۴۸ به زور از خانه و کاشانه خود بیرون رانده شده بودند و به اردوگاه‌های پناهندگان در کشورهای همسایه پناه برده بودند. آثار باقیمانده از شهرها و روستاهای آن‌ها پیوسته از میان برداشته می‌شد و همزمان خاطرات آن‌ها نیز کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شد. کمر جامعه فلسطینی در هم شکسته بود و هفتاد و هشت درصد اراضی آن در دست کشور جدید التاسیس اسرائیل قرار داشت.

از همه مهم‌تر این‌که، فلسطینیان هیچ حق رایی نداشتند. از زمان قیمومت بریتانیا بر فلسطین به این سو – که در عمل از سال ۱۹۱۷ آغاز شد، هرچند تا سال ۱۹۲۳ رسمیت نیافت – هرگز به طور مستقیم با فلسطینیان مذاکره‎ای صورت نگرفت. سرنوشت آن‌ها در دست دیگران قرار داشت که از آن میان می‌توان سران کشورهای مختلف عربی، خاندان هاشمیه حجاز یا خود صهیونیست‌ها را نام برد. حتی سازمان آزادی‌بخش فلسطین که در سال ۱۹۶۴ توسط اتحادیه عرب تاسیس شد، به عنوان ابزاری جهت کنترل مصر بر احزاب و گروه‌های آزادی‌بخش مختلف فلسطین که در سالیان پس از جنگ شکل گرفته بودند، فعالیت می‌کرد.

میراث یاسر عرفات و جنبش فتح وی که اندکی پس از شکست مفتضحانه اعراب از اسرائیل در سال ۱۹۶۷، رهبری سازمان آزادی‌بخش فلسطین را در دست گرفت، به منزله بازگشت این سازمان فلسطینی به عرصه تصمیم گیری‌ها بر امور آن‌ها بود. این ایفای نقش در سال ۱۹۷۴ و آنگاه که سازمان آزادی‌بخش فلسطین تحت رهبری عرفات توسط سازمان ملل به عنوان «یگانه نماینده مشروع و قانونی مردم فلسطین» به رسمیت شناخت به اوج خود رسید، دستاوردی که کاملا منحصر به فرد بود.

دکتر احمد الطیبی که یکی از اعضای فلسطینی مجلس نمایندگان اسرائیل و مشاور عرفات در حد فاصل سال‌های ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۹ بود، اظهار میدارد: «یاسر عرفات جنبش فلسطینی را احیا کرد و هدف آن را از معضل پناهندگان به جنبشی مردمی در تکاپوی نیل به آزادی ارتقاء داد. این مهم‌ترین موفقیتی است که عرفات به آن دست یافته بود. وی قصه درد و رنج فلسطینیان را در جای جای دنیا بر سر زبان‌ها انداخت.»

یاسر عرفات همواره زبان گویای بزرگترین اعتراضات و خواسته‌های فلسطینیان است. از یک طرف، وی بالاترین نماد مقاومت و جنبش ملی آزادی خواهی است که بینش و آگاهی سیاسی فلسطینیان را تجسم بخشید. وی همچنین پدر روحانی فلسطین است که همه پسران و دختران فلسطینی خویش را زیر یک سقف کنار هم آورده و در کنار یکدیگر نگه می‌دارد.

در یک طرف دیگر قضیه فساد، سرکوب و بی‌مسئولیتی، میراثی است که عرفات به‌ویژه پس از آغاز روند صلح اسلو از خود به جا گذاشته است. شخصیت بی‌ثبات وی به همراه عزم او برای این‌که در راس تمامی امور باشد، شکل گیری ارکان دولتی که وی خود به تشکیل آن کمک کرده بود را به تاخیر انداخت.

ادوارد سعید اندیشمند فلسطینی برجسته عصر خود و منتقد سرسخت عرفات در سال ۱۹۹۵ اظهار میدارد: «یاسر عرفات و حکومت وی نه تنها برای ساکت ساختن و تهدید مخالفان سیاست‌های خویش، بلکه برای سرپوش‌گذاری بر اشتباهات گذشته خود و فرار از پاسخگویی و مسئولیت پذیری به سانسور روی آوردند. وی موافقت‌نامه‌ای را با اسرائیل منعقد ساخت که در آن از یک طرف هیچ اشاره‌ای به خودمختاری فلسطین نشده بود و از طرف دیگر، اشغالگری و توافقات مرتبط را پذیرفته بود.»

نگاه دکتر حنان عشراوی اندیشمند برجسته فلسطینی و عضو کمیته اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین به میراث عرفات تا حدودی دقیق و پیچیده‌تر است. «میراث ابوعامر [نام مستعار عرفات] بسیار پیچیده است. در وهله نخست، از لحاظ سیاسی وی با تغییر کلی نگرش و هدف جنبش ملی فلسطین از انقلاب به صلح و سازش، رویه خود را به طور کامل تغییر داده است. بدون وجود وی ممکن بود افکار عمومی به هیچ وجه در این مسیر پیش نروند. دوم آن‌که، وی همواره نماد مردم فلسطین بوده است. نماد ملی، پدر ملت، شخصیت روحانی کبیر و غیره. و همین‌طور، وی نشانگر عصری است که در آن یک شخصیت، جلوه‌ای تاثیر گذار و حائز اهمیت داشت و رهبری روحانی فصل خطاب همگان به شمار میرفت.»

عرفات بارها از سوء قصد جان سالم به در برد که از میان آن‌ها می‌توان به حمله‌های بمب‌گذاری در دفتر کار وی در تونس اشاره کرده که به مرگ ۷۳ تن انجامید و همین‌طور در یک مورد دیگر هواپیمای حامل وی در بیابان‌های لیبی منهدم شد که تنها بازمانده آن حادثه شخص عرفات بود.

رهبر و راهنما

به عنوان رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین، یاسر عرفات مسئولیت‌های بی‌شماری داشت و دائم در حال رسیدگی به امور بین سازمانهای رقیب، مداخله دولت‌های عربی در امور فلسطین، مصیبت‌ها و تلفات مردمی در مناطق همجوار با دشمن بود و اداره امور سازمانی با اهداف مخفیانه که همواره در شرایط پرمخاطره عملیات در کشورهای میزبان قرار داشت، را به پیش می‌برد. علاوه بر این، سازمان آزادی‌بخش فلسطین تا مدت‌ها توسط بسیاری از کشورهای غربی به عنوان سازمانی تروریستی شناخته می‌شد و رهبران آن همواره هدف سازمان‌های نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، موساد قرار داشتند. در واقع، عرفات بارها از سوء قصد جان سالم به در برد که از میان آن‌ها می‌توان به حمله‌های بمب‌گذاری در دفتر کار وی در تونس اشاره کرده که به مرگ ۷۳ تن انجامید و همین‌طور در یک مورد دیگر هواپیمای حامل وی در بیابان‌های لیبی منهدم شد که تنها بازمانده آن حادثه شخص عرفات بود. فراست عرفات که سبب می‌شد از سوء قصدها جان سالم به در ببرد، جایگاه وی به عنوان راهنما را بیش از پیش تقویت می‌کرد.

عشراوی که عرفات را از زمان دانشجویی او در سال ۱۹۶۹ تا مرگش در سال ۲۰۰۴ میشناخت، معتقد است: «وی به واقع استاد تدبیر و نظارت بود و همزمان توازن و تعادل میان چندین و چند مسئله را حفظ می‌کرد. من به شخصه چالش‌های بزرگ را دست کم نمی‌گیرم. بنابراین، هرچند شخصیت کامل و بی‌عیبی برای وی قائل نیستم و معتقدم وی اشتباهاتی هم داشته است، اما وی همواره نیرویی بسیار تاثیرگذار در راستای ایجاد تغییرات بود.»

نزدیکان عرفات وی را مردی می‌دانستند که عمر خود را وقف یک هدف واحد کرده بود: استقلال ملی مردم فلسطین. او بی‌وقفه در راستای این هدف کوشید و زندگی شخصی خویش را نیز بر سر این راه گذاشت، کما اینکه تا سال ۱۹۹۰ و در سن شصت و یک سالگی ازدواج نکرده بود.

احمد عبدالرحمان، یکی از اعضای باسابقه فتح و از یاران عرفات که با تعبیر «آهنربا» از روابط شان یاد میکند، درباره عرفات میگوید: «او مردی با یک مشکل، یک مسئله و یک دغدغه بود. او در ایفای نقش خود تنها یک دغدغه داشت. شما نمی توانید مردی شبیه وی را تجسم کنید. گاهی اوقات ما او را دیوانه صدا می‌زدیم.»

عرفات تفاوت‌های زیادی با رهبران هم عصر خود داشت. دسترسی راحت به او و همینطور جذبه روحانی‌اش نیز به همان اندازه زبانزد خاص و عام بود. در خانه وی همواره به روی مردم باز بود و همگان می‌دانستند که می‌توانند در هر ساعتی از شبانه روز به راحتی با وی ملاقات داشته باشند.

عشراوی ادامه می‌دهد: «او برخلاف سایر رهبران عرب و غیرعرب، به هیچ وجه در پی تجملات قدرت نبود: تجملاتی که می‌توان از آن میان به پست و مقام اطرافیان و فخرفروشی به‌واسطه ثروت و تجملات و قصرها اشاره کرد. او فردی ساده‌زی بود و هر بار که مهمان وی می‌شدیم، دست کم ۲۰ یا ۳۰ نفر دیگر بر سفره وی مهمان بودند، هر کسی آن اطراف حضور داشت، مهمان سفره وی می‌شد. روابط عمدتا به نوعی شخصی بودند.»

افول سازمان آزادی‌بخش فلسطین

عرفات در دفتر مرکزی کار خود در بیروت (حوالی سال ۱۹۸۰) در سمت چپ وی هانی الحسن و در سمت راست او شفیق الحوث نشسته‌اند.

در سال ۱۹۸۲، تهاجم اسرائیل به لبنان یاسر عرفات و سازمان آزادی‌بخش فلسطین را از مامن امن خود در بیروت به کشور دور دست تونس فراری داد. برای نخستین بار، سازمان آزادی‌بخش فلسطین در جوار سرزمین مادری حضور نداشت و با بداقبالی بزرگی مواجه شد. در سال ۱۹۸۳ عرفات سعی کرد به شهر طرابلس در شمال لبنان باز گردد، اما مجددا توسط یکی از انشعابات فتح که تحت حمایت سوریه قرار داشت، از کشور رانده شد.

دکتر سعد نیمر استاد علوم سیاسی در دانشگاه بیرزیت در کرانه باختری معتقد است: «همیشه سوریه به دنبال تضعیف جایگاه سازمان آزادی‌بخش فلسطین و حمایت از سایر گروههای فلسطینی بود… تا آنها را گروهی مجزا از سازمان آزادی‌بخش فلسطین معرفی کند. سیاست مداران سوری همواره در تلاش بودند تا این گروهها را قانع کنند یک سازمان آزادی‌بخش فلسطین جدید تشکیل دهند.»

سرگذشت عرفات از این زمان به بعد به نوعی نشان دهنده ظرفیت تفکر و بینش به عنوان یک ناجی تاکتیکی و سیاسی است. پس از ترک طرابلس از طریق یک کشتی فرانسوی که عازم یمن بود – خود عرفات از این کشتی با نام “فریزر سیاسی” یاد میکند – وی هنگام عبور کشتی از طریق کانال سوئز از آن پیاده و به مصر وارد شد. در آن زمان، مصر توسط تمامی کشورهای عربی از لحاظ دیپلماتیک بایکوت شده بود زیرا در سال ۱۹۷۹ با زیر پا گذاشتن اصل عدم سازش، با اسرائیل توافق صلح امضاء کرد. عرفات بدون اینکه قبلا با دیگران مشورت کند، به دیدار مقامات مصری رفته و بلوایی در منطقه به پا کرد.

وی بعدها در توضیح تصمیم خود برای یکی از اعضای نزدیک سازمان آزادی‌بخش فلسطین عنوان داشت من ناگزیر بودم با ایجاد این بلوا یخ روابط سرد دیپلماتیک را در هم بشکنم. در آن زمان، مصر جایگاهی بر روی میز مذاکرات نداشت، بنابراین وی با درهم شکستن این انزوای دیپلماتیک، مجددا مصر را به میز مذاکرات کشانید و متحدی ارزشمند برای خود در پروسه سازش دست و پا کرد.

به هر حال، این دورانی از انزوای سریع بود که در سال ۱۹۸۷ به اوج خود رسید و این زمانی بود که مسئله فلسطین – که همیشه در راس جلسات اعراب بود – برای نخستین بار در اجلاس سران عرب در امان اردن حتی در دستور جلسه قرار نداشت. انزوا و مضیقه مالی سازمان آزادی‌بخش فلسطین، رهبر سازمان را برآن داشت تا پیشنهاد برخی از اعضا در اواسط دهه ۱۹۷۰ را با جدیت بیشتری مورد بررسی قرار دهد. این پیشنهاد، توافق با اسرائیل برای تقسیم سرزمین‌های اشغالی به دو کشور مجزای اسرائیل و فلسطین بود. هرچند در آن زمان، اسرائیل حتی از به رسمیت شناختن سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز اکراه داشت.

انتفاضه

به هر حال، در کمال ناباوری فرصتی مساعد فراهم آمد. در دسامبر ۱۹۸۷، شورشی تمام عیار سرزمین‌های اشغالی فلسطین را در بر گرفت که امروزه به نام انتفاضه اول شناخته می‌شود. هرچند عرفات در قبال مقاومت فلسطینی خارج از کنترل خود سیاستی محتاطانه در پیش می‌گرفت، اما انتفاضه مجددا مسئله فلسطین را بر سر زبان‌ها انداخت و جایگاه رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین را نزد افکار عمومی بهبود بخشید.

عرفات فشار وارده بر جامعه جهانی برای حل مسئله فلسطین را به عنوان فرصتی برای تغییر بخت و اقبال سازمان آزادی‌بخش فلسطین از طریق بازنگری در راهبرد کلی جنبش ملی فلسطینی غنیمت شمرد. در نشست سران اتحادیه عرب در الجزایر در سال ۱۹۸۸، عرفات تشکیل دولت فلسطینی را اعلام و در حقیقت، ضمن به رسمیت شناختن اسرائیل، راه حل دو دولت مجزا را مورد تایید قرار داد. این اقدام وی انتقادات سنگینی را در آن زمان به همراه داشت، از جمله توسط افرادی که معتقد بودند وی از همان ابتدا تنها با هدف نیل به اهداف شخصی‌اش خود را با انتفاضه همراه ساخته است.

طی چند سال بعد، عرفات برای باز کردن پای خود به میز مذاکرات از هیچ اقدامی فروگذار نکرد، از تقبیح تروریسم گرفته تا مهندسی سیاسی در درون سازمان آزادی‌بخش فلسطین به منظور کسب قیمومت ملی جهت اجرای پروسه سازش دو دولت مجزا. این چیزی بود که از عهده کسی به غیر از عرفات بر نمی‌آمد.

وقتی یاسر عرفات در سال ۱۹۹۳ معاهده اسلو را امضا کرد، سازمان آزادی‌بخش فلسطین از جایگاهی به شدت متزلزل برخوردار بود. منابع مالی آن که عمدتا از سوی دولت‌های عربی تامین می‌شد، رو به اتمام نهاده و تصمیمات استراتژیکی مانند جانبداری عرفات از صدام حسین در جنگ اول خلیج فارس، روابط سیاسی وی با امارات متحده عربی و دیگر کشورهای عرب نظیر عربستان سعودی و کویت را تحت الشعاع قرار داده بود. این تضعیف جایگاه به اقتدار فلسطینیان در میز مذاکرات لطمه وارد کرد، چراکه عدم توازن قوا بین طرفین مذاکره کاملا مشهود بود.

بازگشت سازمان آزادی‌بخش فلسطین

وقتی متعاقب معاهده اسلو، سازمان آزادی‌بخش فلسطین به کرانه باختری در نوار غزه ‘بازگشت’، برای بسیاری از اعضای آن، این نخستین بار بود که پا به خاکی می‌گذاشتند که از سال ۱۹۴۸ یا ۱۹۶۷ برایش می‌جنگیدند. جای تعجب نداشت – البته اندکی طعنه آمیز بود – که شخصا یک سکنه اسرائیلی را از نزدیک ندیده بودند، یا تازه از شیوه مانع تراشی اسرائیلی‌ها در مسیر تشکیل آن‌چه سازمان آزادی‌بخش فلسطین کشور جدید فلسطین می‌نامید، اطلاع می‌یافتند.

بی توجهی به این واقعیات، عدم تمایل به تحقیق و پژوهش مکفی، سازمان دهی و طرح ریزی، پیامدهای مستقیم بر روی نتیجه مذاکرات بین اعضای بلند مرتبه سازمان آزادی‌بخش فلسطین و همتایان اسرائیلی آن‌ها داشت. عواقب عملکرد متزلزل آن‌ها در میز مذاکرات یک سری توافقات بود که به ایجاد تفرقه و چنددستگی میان جامعه فلسطینی انجامید و توامان اطمینان داد انتفاضه که در وهله نخست سبب به رسمیت شناختن خودمختاری فلسطینیان توسط جامعه بین المللی شد، هرگز مجددا اتفاق نخواهد افتاد.

عظمی بشاره یکی از نمایندگان مشهور فلسطینی سابق مجلس اسرائیل طی سخنانی در یک مستند در سال ۱۹۹۸ اظهار داشت: «نمی‌دانم چرا مردم فکر می‌کردند قرار است معاهده اسلو پاسخی به بحران جنبش ملی [فلسطین] باشد. در واقع قرار بود این معاهده راه حلی برای بحران سازمان آزادی‌بخش فلسطین باشد. آنچه در این‌جا شکل می‌گیرد – واقعیتی که با آن روبه رو هستیم – بحث دو دولت مجزا نیست، بلکه جداسازی جمعیتی بدون حق حاکمیت است. امروزه از جداسازی جمعیتی بدون حق حاکمیت با تعبیر آپارتاید یاد میشود. نام دیگری نمی توان به آن اطلاق کرد. شما دو گروه را از هم جدا می‌کنید، برای یکی حق حاکمیت قائل می‌شوید و برای دیگری هیچ. این اسمش آپارتاید است نه دو کشور مجزا.»

این مسئله، در کنار شیوه حکومتی مستبدانه یاسر عرفات، میراثی ننگین از فساد، سرکوب و بی مسئولیتی از خود به جای گذاشته است.

عشراوی بر این باور است «تغییر رویه عرفات از رهبری انقلابی به یک دولتمدار برایش به راحتی میسر نشد. این برای وی بسیار دشوار بود، به‌ویژه مشکلات نهادها، قوانین و لزوم پاسخگویی کار را برای وی سخت کرده بود. او به طرق مختلف نهادها را نادیده می‌گرفت یا هیچگاه با نهادها و سیستم کار نمی کرد.»

گرچه شخص عرفات لزوما رو به فساد نیاورد، اما بستر فعالیت‌های مفسدانه را برای اطرافیان خود فراهم ساخته بود. عشراوی می‌گوید وقتی از عرفات پرسیدم چرا از اطرافیان خود درخواست نمی‌کرد نسبت به اعمالشان پاسخگو باشند، او به سادگی پاسخ داد این رسم وفاداری نبود که پشت کسانی‌که در موقع نیاز از او حمایت کرده بودند را خالی کند.

با این حال، آنچه بیش از هر چیز دیگری به تباهی آن‌ها انجامید، به حاشیه راندن سازمان آزادی‌بخش فلسطینی پس از آغاز روند صلح اسلو و تقویت جایگاه حکومت خودگرذان فلسطین با هزینه آن بود. نظریه‌های متعددی درباره اینکه چرا عرفات اجازه داد چنین امری به وقوع بپیوندد، وجود دارد.

دکتر ممدوح العکر، رئیس اسبق کمسیون حقوق بشر فلسطین که در روزهای نخست پس از شروع پروسه صلح اسلو توسط عرفات تاسیس شده بود، می‌گوید: «از لحاظ سیاسی، به حاشیه راندن سازمان آزادی‌بخش فلسطین به هیچ وجه عاقلانه نبود… زیرا سازمان آزادی‌بخش فلسطین میبایست به عنوان نهادی صرفا به منظور بررسی احتمالات موفقیت، آزمودن مداخلات اسرائیل و همینطور آزمودن موارد متعدد دیگر حفظ میگردید.»

وی می‌افزاید: «از این گذشته، با به حاشیه رانده شدن سازمان آزادی‌بخش فلسطین – اعم از تعمدانه یا ناآگاهانه – همه فلسطینیان در جامعه پراکنده یهود نیز به حاشیه رانده شده و از پروسه تصمیم گیری کنار گذاشته شدند.»

پایان پروسه صلح

تا سال ۱۹۹۹، یعنی سالی که قرار بود پروسه موقت صلح اسلو با مذاکرات نهایی خاتمه یابد، واقعیات جاری به شدت ارزش خود را از دست می‌دادند. مردم عامه فلسطین احساس می‌کردند بیش از هر زمان دیگری منزوی واقع شده و برای دیدگاه آن‌ها ارزشی قائل نمی‌شوند.

در سال ۲۰۰۰، بیل کلینتون رئیس جمهور وقت آمریکا و کشور وی عرفات را تحت فشار قرار دادند تا در یک کنفرانس مذاکرات به سرعت هماهنگ شده در کمپ دیوید شرکت کنند. اما مذاکرات سری پیش از کنفرانس بین سه طرف نتایج اندکی به همراه داشت و برای عرفات مشخص شد شکاف میان آن‌ها در رابطه با مسائل نهایی، بسیار گسترده است. عرفات تمایلی به شرکت در این مذاکرات نداشت.

اما در نهایت، پس از وعده‌های کلینتون به عرفات مبنی بر این‌که حتی در صورت شکست احتمالی مذاکرات مورد سرزنش واقع نخواهد شد، رهبر فلسطینی قانع شد تا در کمپ دیوید شرکت نماید. بنا به اظهارات منابع نزدیک به عرفات و مذاکرات، عرفات ناراحت بود و بسیار می‌ترسید که کلینتون و باراک وی را مورد حملات لفظی قرار دهند و وی را وادار کنند تا به توافقاتی ناعادلانه تن در دهد. در واقع، عرفات در کمپ دیوید خود را برای امضاء هیچ توافق نامه‌ای که تمامی خواسته‌های فلسطینیان در آن لحاظ نشده باشد و همچنین، بدون حمایت جهان عرب، آماده نکرده بود.

پس از دو هفته کسالت آور در ماه جولای، مذاکرات کمپ دیوید بدون دستیابی به توافق پایان یافت، کلینتون به وعده خود پشت پا زده و عرفات مورد نکوهش مختصر مقامات امریکایی و اسرائیلی قرار گرفت. هر چه کلینتون بیشتر به پایان دوره ریاست جمهوری خود نزدیک می‌شد، عرفات به خود نوید می‌داد که ممکن است رئیس جمهور بعدی بیشتر طرف او را بگیرد.

تا این‌که سرانجام ۲۸ سپتامبر آن سال، ناامیدی و نارضایتی سراسری از شکست پروسه صلح و پس از این‌که آریل شارون، ژنرال بدنام سابق ارتش و رهبر جناح راستگرای لیکود، نخستین جرقههای برخورد و مقابله در حرم الشریف (مسجد الاقصی) در بیت المقدس را شعله ور ساخت، مجددا موج دیگری از اعتراضات را به راه انداخت. چند روز نخست تظاهرات غیرمسلحانه فلسطینیان با سرکوب شدید نیروهای پلیس اسرائیلی مواجه شد که به مرگ چندین تن انجامید و به سرعت از کنترل خارج شد.

انتفاضه دوم به لحاظ توسل به خشونت توسط فلسطینیان مشخصا متمایز از انتفاضه اول بود – این قیام توسط گروههای مسلح و نه جنبش عامه مردم به پیش برده میشد. نقش عرفات در این تغییر رویه مبارزاتی علیرغم اینکه به شدت مورد بحث و اختلاف نظر واقع شده است، اما تا به حال به طور دقیق تشریح نشده است. مطابق با اظهارات یک مقام نزدیک به عرفات، رهبر فلسطین آغاز کننده خشونتها نبود، اما با آغاز این خشونتها هیچ تلاشی جهت متوقف ساختن آنها از خود بروز نداد. در واقع، عرفات فکر میکرد میتواند از خشونتها به عنوان اهرمی در میز مذاکرات استفاده نماید و البته این تفکر وی ریشه در این فرض اشتباه داشت که تصور میکرد اسرائیل در مواجه با بار سنگین تلفات تضعیف خواهد شد. برعکس، پس از انتخاب شدن به عنوان نخست وزیر در سال ۲۰۰۱، آریل شارون و سایر مقامات تندروی اسرائیلی از خشونت به عنوان دستاویزی برای تخریب وجهه دولت فلسطینی و رهبر آن استفاده میکردند.

تا سال ۲۰۰۲ و در پی تهاجم همه جانبه اسرائیل و اشغال مجدد شهرهای فلسطینی، مقر عرفات در رام الله تحت نام المقطعه (Al-Muqa’ta) تحت محاصره ارتش اسرائیل قرار داشت و در میان تانکهای این ارتش در بر گرفته شده بود. وی به مدت دو سال عملا یک زندانی به شمار میرفت تا اینکه به دلیل بیماری ناگهانی جهت مداوا به بیمارستانی در پاریس فرانسه انتقال یافت. در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۴، یاسر عرفات در سن هفتاد و پنج سالگی چشم از جهان فرو بست.

میراث عرفات

قریب به هشت سال پس از مرگ وی، پروسه صلح اسلو که عرفات آن را برای مردم خویش به ارث گذاشته بود، مسکوت گذاشته شده و فلسطینیان در شرایطی منزوی تر و متفرق تر از هر زمان دیگری به سر میبرند. کرانه باختری و نوار غزه نه تنها از نظر جغرافیایی از یکدیگر جدا افتاده اند، بلکه شاهد اختلافات سیاسی خونین بین فتح و حماس نیز بوده اند. حماس یک جنبش مقاومت اسلامی است که به دفعات مورد تحسین و تایید و سپس غضب عرفات واقع گردیده است.

سکونت یهودیان در کرانه باختری افزایشی چشمگیر داشته است و اکنون دیگر سازش دو دولت مستقل و مجزا را میتوان امری تقریباً محال دانست. جامعه فلسطینی اکنون خود را با چالشی عظیم روبرو میبیند: یافتن ابزاری جدید برای پیشبرد نهضت آزادی‌بخش ملی و تامین حقوق فلسطینیان.

با این حال، ابزار دستیابی به اجماع ملی یا همان سازمان آزادی‌بخش فلسطین دیگر کارایی ندارد و رهبران سالخورده آن روز به روز بیشتر از مردم فاصله میگیرند. علاوه بر این، از آنجا که پس از پروسه صلح اسلو، مرکز زد و بندهای سیاسی به سرزمینهای اشغالی کشیده شده است، فلسطینیان ساکن در سایر نقاط جهان به طور کامل از شرکت در پروسه تصمیم گیری کنار گذاشته شده اند. امروزه، سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیازمند اصلاحات تازه و تجدید ساختار جدی است. هرچند بسیاری از این پیشرفتها رفته رفته خود را نشان میدهند، اما اختلافات و جنگ قدرت درون بدنه سیاسی فلسطینیان، مانعی جدی سد راه دستیابی به اتحاد و پیشرفت به شمار میروند.

این اختلافات که از همان آغازین روزهای مقابله با اسرائیل وجود دارند، مردم فلسطین را به ستوه آورده اند، ولو اینکه طی چند دهه آنها رهبری بنام عرفات داشتند که قادر بود اتحادی هرچند شکننده میان گروههای مخالف فلسطینی پدید آورد. نه هیچ کدام از رهبران امروز فلسطین توانسته است محبوبیت عرفات را کسب کند و نه دولت فلسطینی شامل محمود عباس جانشین عرفات – که بیش از اینکه مردمگرا باشد، سیاستمدار است – توانسته است ملت فلسطین را تحت یک چتر اتحاد گرد هم آورد.

علاوه بر این، فلسطینیان هنوز به طور کامل از سایه حکومت یک شخص واحد خارج نشده اند و اینکه سرنوشت یک ملت در دست تنها یک شخص به عنوان یگانه رهبر کشور است، ریشه بسیاری از معضلات و ناکامیهای امروز فلسطین میباشد. واقعیات امروز از بسیاری جهت پیامد تصمیماتی است که عرفات در عصر خود اتخاذ کرده بود. هرچند وی در نهایت موفق شد حقوق مردم خود برای تصمیم گیری درباره سرنوشت شان را تامین نماید، اما خود او نمی توانست همیشه تصمیم درست را اتخاذ نماید. میراث یاسر عرفات کماکان به صورت این اوضاع نابسامان و مشکلات جدی فراروی جنبش فلسطینی که خود عرفات برپا کرد، نمود پیدا میکند.

عنوان: نبیل العربی، رئیس اتحادیه عرب (خالد دسوکی/AFP/Getty Images)

نبیل العربی که مدت‌ها به عنوان یک وکیل بین المللی و کارمند دولتی در وزارت امور خارجی مصر فعالیت داشت، سمت وزیر امور خارجی در نخستین کابینه پس از سقوط مبارک در سال ۲۰۱۱ را پذیرفت. اما سه ماه بعد، به عنوان رئیس اتحادیه عرب برگزیده شد. اکنون و در پی بحران سوریه، برای نیروهایی که وی را به ریاست اتحادیه عرب برگزیدند، محرز گردیده است که وی در سمت جدید خود ناموفق عمل کرده است.

العربی که در سال ۱۹۳۵ در قاهره متولد شد، در اوایل دهه ۱۹۵۰ تحصلات خود در زمینه وکالت را آغاز و در سال ۱۹۵۵ از دانشگاه قاهره فارغ التحصیل و سال بعد وارد وزارت امور خارجی شد. وی در آمریکا به تحصیلات خود ادامه داده و در سال ۱۹۶۹ با مدرک کارشناسی ارشد حقوق بین الملل از دانشگاه نیویورک فارغ التحصیل شد و در سال ۱۹۷۱ نیز مدرک دکترای خود را از همین دانشگاه گرفت. سپس ضمن فعالیت به عنوان مشاور حقوقی وزارت امور خارجی، مدتی به عنوان سفیر مصر در هند خدمت می‌کرد.

العربی یکی از اعضای هیئت مذاکرات پیمان کمپ دیوید میان مصر و اسرائیل بود و پس از آن به عنوان نماینده مصر در سازمان ملل برگزیده شد. وی به عنوان قاضی دیوان داوری بین المللی نیز فعالیت داشت که در سال ۲۰۰۶ از این سمت استعفا داد. وی به عنوان قاضی دادگاه بین المللی لاهه نیز فعالیت داشته است.

ورود العربی به بهار عربی با عضویت وی در شورای موسوم به “شورای عقلا” شکل گرفت که گروهی متشکل از ۳۰ تن یا بیشتر از افراد با تحصیلات عالیه، متخصصین فناوری، کارشناسان تجاری و وکلا بود و تلاش داشت میان معترضین اشغال کننده میدان التحریر و دولت مبارک میانجیگری کند. طبق گزارشات موجود، وقتی در مارس ۲۰۱۱، کابینه متهم به نزدیکی و ارتباط نزدیک به مبارک شده بود، وی انتخاب بسیاری از انقلابیون برای وزیر امور خارجی بود تا جایگزین احمد ابوالغیط شود که عامه مردم از وی ناراضی بودند.

العربی پیشتر در ماه فوریه با اظهار ضرورت افزایش شفافیت، استقلال بیشتر سیستم قضایی و تفکیک قدرت میان شاخه‌های مختلف دولت، خواستار اصلاحات در مصر شده بود.

انتقادات وی از مواضع اسرائیلی به محبوبیت وی دامن زده بود، ولواینکه وی کماکان مصرانه تاکید داشت معاهده صلحی که خود نیز در مذاکرات مربوطه در دهه ۱۹۷۰ سهیم بود، می‌بایست کمامان معتبر شمرده شده و به قوت خود باقی باشد. در مقابل، وی با اظهار اینکه اسرائیل به تعهدات خود با فلسطین در موعد مقرر عمل نکرده است، به انتقاد از اسرائیل پرداخت و اعتراضات به مشارکت حماس در دولت غزه را رد کرده است.

متعاقب انتخاب به عنوان وزیر امور خارجی، العربی به یک رشته اقدامات دست زد که با اقبال عمومی مواجه شد. نخست، وی اعلام کرد دولت جدید مصر سیاست مبارک در قبال غزه را در پیش خواهد گرفت و گذرگاه رفح را باز خواهد کرد و از تصمیم خود جهت بازدید از سرزمین‌های اشغالی خبر داد. سپس، در ماه آوریل توافقات میان دو جناح فلسطینی فتح و حماس در قاهره را به پیش برد، دو جناحی که بعد از “منازعه غزه” در سال ۲۰۰۷ که در پی پیروزی حماس در انتخابات ۲۰۰۶ به وقوع پیوسته بود، دچار اختلافات شدید شده بودند. وی همچنین پیشنهاد برقراری مجدد روابط دیپلماتیک با ایران پس از دو دهه را نیز مطرح ساخت.

با این حال، تنها سه ماه پس از در دست گرفتن وزارت خارجه توسط العربی، رئیس اتحادیه عرب، عمر موسی از مقام خود با هدف شرکت در انتخابات ریاست جمهوری مصر استعفا کرد. انتخاب العربی پس از زد و بندهای دیپلماتیک در آخرین لحظه که سبب شد وی متعاقب کناره گیری نامزد قطر در آخرین لحظات به عنوان تنها نامزد احراز این سمت باقی بماند، تعجب برخی ناظران را برانگیخت.

وی هم اینک با چالشی روبرو است که می تواند تمامی دستاوردهای سابق وی را تحت الشعاع قرار دهد: تلاش جهت ترسیم مسیری جدید پیش روی اتحادیه در میان بحران سوریه. با همراهی و حمایت کشورهای عضو که مایلند تصویر سازمان به عنوان یک باشگاه ناکارآمد برای پیشبرد اهداف مستبدین را از اذهان پاک کنند، وی بارها عنوان کرده که مایل است طی روند رسیدگی به جدیدترین و احتمالا بزرگترین بحران بهار عربی، اتحادیه عرب را به عنوان نیرویی فعال و تاثیرگذار در عصر جدید وارد صحنه نماید.

حتی برای کسی که مذاکرات صلح بین اسرائیل و مصر را با موفقیت پیش برده است، این می تواند ماموریتی غیرممکن باشد. درحالیکه هم اسرائیل و هم مصر تحت فشار آمریکا به دنبال دستیبابی به توافقی که منافع هر دو طرف را تامین نماید می باشند، العربی اکنون خود را در سناریویی “دو سر باخت” می‌بیند: گرفتار شده در میان رژیم پارانویایی سوریه که هر نوع درخواست اصلاحات را دسیسه خارجی جهت سرنگونی خود می‌داند و اپوزیسیونی که اقدامات میانجیگرایانه اتحادیه جهت دستیابی به توافقی صلح آمیز را معامله‌ای جهت حفظ اسد در راس قدرت می‌داند. تقاضای برخی کشورهای عضو نظیر قطر جهت دست زدن به اقدامات شدیدتر و اعمال فشار برای پایان دادن به خشونت‌ها نیز کار وی را آسانتر نکرده است. چنین موقعیتی که موثر بودن یک راه حل دیپلماتیک غیرممکن می‌نماید، ضربه مهلکی به شمار می‌رود به ویژه به شخصی که خبره و متخصص در مذاکرات است و عمر خود را در جهان دیپلماسی و داوری گذرانده است.

هر چه اوضاع سوریه وخیم‌تر می‌شود، العربی خود را بیشتر در معرض فشارهایی که قادر به کنترل آن‌ها نیست، می‌یابد، اما تنها گذر زمان است که نشان خواهد داد آیا وی قادر به حفظ سمت و اعتبار خود خواهد بود یا خیر. علیرغم دهه‌ها فعالیت به عنوان یک دیپلمات، این اقدامات جاری و آتی وی خواهند بود که تعیین کننده صلاحیت و شایستگی وی و نحوه قضاوت آیندگان درباره وی خواهند بود.

کسی چنین قدرت روز افزونی را برای اخوان المسلمین پیش‌بینی نمی‌کرد.

قرار بر این بود که کنفرانس خبری ظهر شروع شود اما ساعت یک، میز بزرگ اتاق شلوغ و پر رفت‌ و آمد هنوز خالی بود. فیلمبرداران همچنان در انبوه جمعیت تقلا می‌کردند که تجهیزات خود را نصب کنند و سه پایه‌های خود را با فشار در فضاهای باقیمانده در طول دیوار جا می‌دادند.

همه داستانی که به خاطرش آنجا بودند را می‌دانستند. همه درباره مردی بود که در نهایت ساعت ۲ بعد از ظهر پشت میز نشست: مرشد عام، رهبر جماعت اخوان المسلمین، محمد بدیع. سپتامبر ۲۰۱۰ بود و انتخابات پارلمانی، ذهن همه درگیر این انتخابات بود. به ویژه هنگامی که موضوع پیش بینی قدرت اخوان المسلمین در آن انتخابات مطرح شد.

محمد بدیع عبدالمجید سامی، فردی فرهیخته که در کمپین‌های حقوق کارگری ریشه دوانده و تعهدی راسخ به توسعه دارد، آماده است تا یکی از بزرگترین قدرت‌های تأثیر گذار در «مصر جدید» شود. با این حال، پرش او از گمنامی نسبی به سکوی اول سیاست ملی موجب بهت بسیاری از مصریان شده است. لیبرال‌ها او را به چشم یک اصول‌گرای خشک مذهبی می‌بینند و حتی در حزب اخوان المسلمین نیز بسیاری به توانایی او برای رهبری شک دارند. آیا محمد بدیع در اتحاد اخوان المسلمین و تشکیل اکثریتی پارلمانی موفق خواهد شد؟

بدیع، ۶۸ ساله، استاد دامپزشکی با خلق و خویی آرام در دانشگاه بنی سویف است. در سال ۱۹۴۳ در شهر محله الکبری به دنیا آمد؛ شهری که به خاطر منسوجات و نیز تمایلات قوی عملگرایی سیاسی‌اش معروف است. اعتصابات در این شهر کوچک صنعتی در سال ۲۰۰۸ موجب تولد جناح جوانی از حزب کفایه شد که به دلیل اعتصاب گسترده در این روز، به جنبش جوانان ۶ آوریل معروف است. فراست رسانه اجتماعی این گروه پنج سال بعد، در خیزشی برای سرنگونی رئیس جمهور حسنی مبارک همه‌گیر شد.

اما چندین دهه پیشتر، محمد بدیع شهر محله الکبری به خاطر پست ریاست شناخته شده بودند. در سال ۱۹۶۵، بدیع وارد قاهره شد تا تحصیلات خود در رشته دامپزشکی را شروع کند. هنوز ۹ ماه از ورود او نگذشته بود که به دلیل فعالیت سیاسی به عنوان عضوی از اخوان المسلمین غیر قانونی، دستگیر شد و همراه با رهبر ستیزه‌گر و جنگجو‌تر از خودش، سید قطب به ۱۵ سال حبس محکوم شد. وی ۹ سال از حکم خود را تا زمان رییس‌جمهور جدید مصر، انور سادات، گذارند که ملایمت نشان داد و بدیع را همراه با سایر اعضای اخوان المسلمین آزاد کرد (البته قطب در سال ۱۹۶۶ به دار آویخته شد.)

بدیع بدون اتلاف وقت به تحصیلات و همچنین فعالیت سیاسی خود بازگشت و در مدیریت اخوان در محله الکبری و پس از آن به عنوان نماینده انجمن آموزشی این گروه در یمن به خدمت مشغول شد. در سال ۱۹۶۶، به عضویت شورای حاکم اخوان، اداره رهبری، درآمد.

بدیع در اوایل سال ۲۰۱۰ هشتمین مرشد عام یا رییس کل اخوان المسلمین مصر شد. رسانه عرب، حامیان و نیز منتقدان اخوان، از نزدیک روند انتخابات را پیگیری می‌کردند که به انتخاب او، و در نتیجه نمود اهمیت مستمر شاخه مصری این حزب در منطقه شد.

بدیع که در سمت دبیر کل اتحادیه دامپزشکان و نیز به عنوان خزانه‌دار اتحادیه پزشکان متخصص خدمت کرده بود و محبوب رای‌دهندگان طبقه ضعیف و کارگری است، از حمایت وفادارانه انجمن‌ها و تشکیلات کارگری برخوردار است. با این حال هنوز انتخاب او در سال ۲۰۱۰ موجب شگفتی بسیاری افراد شد که چطور وی موفق شد بسیاری رهبران معروفتر در سازمان، از جمله عبدالمنیم ابوالفتوح و محمد حبیب را از میدان خارج کند.

با هرچه محبوبتر شدن اخوان المسلمین در سیاست مصر، بعضی افراد در این اندیشه بودند که آیا زمانی بدتر از این برای بدیع به منظور رهبری سازمان وجود داشته است. گذشته از همه این‌ها، او کسی بود که فصل‌های بحث برانگیز کتاب «چراغی بر فراز راه» سید قطب را به خارج از زندان انتقال داد. حتی به بعضی اذهان خطور کرد که او موجب متلاشی شدن سازمان می‌شود.

در شب ۳۱ دسامبر ۲۰۱۰، بمبی در کلیسای القدیسین در اسکندریه منفجر شد و به مرگ ۲۳ نفر و زخمی شدن بسیاری بیشتر منجر شد. القاعده مسئولیت این حمله را به عهده گرفت و موجب خشم روح مصر و رعب دو جامعه بزرگ مذهبی آن شد. در روزهای بحرانی پس از حمله، اخوان المسلمین، به رهبری بدیع، چندین بیانیه همبستگی منتشر کرد و برای اتحاد ملی و تساهل بین مذهب‌ها فراخوان داد.

سه روز بعد از حمله، بدیع پیغامی با عنوان «یک ملت در مقابل آشوب» منتشر کرد و تأکید کرد که اسلام ندای عشق، همزیستی مسالمت آمیز، برادری و بردباری سر می‌دهد. بدیع نیز مهاجمان را محکوم کرد و درخواست داد که در صورت دستگیری به اشد مجازات در قوانین مصر محکوم شوند. واکنش سریع و بی پرده او، تحسین گسترده‌ای را به خاطر کمک به رفع تنش‌های فرقه ای در مصر، برای او به ارمغان آورد.

در هفته‌های پس از آن، مسلمانان و قبطیان (مسیحیان مصری) در دسته‌های کوچک به خیابان‌ها آمدند و برای همبستگی تحت بیرقی با عنوان «انا مصری»، من مصری‌ام صف آرایی کردند. مسلمانان نیز در ۶ ژانویه ۲۰۱۱، در شب کریسمس قبطیان در کلیساها نشستند و به توده‌هایی از مردم در سراسر کشور پیوستند و اعلام کردند که اگر آن‌ها دوباره مورد حمله قرار گیرند، مسلمانان نیز همراه با هموطنان قبطی خود کشته خواهند شد. آن‌ها با سنگربندی، باتوم و گاز اشک آور نیروهای امنیتی دولتی مصر روبرو شدند.

سه هفته بعد، اخوان در میدان تحریر بودند و از فریادهای سرنگونی حکومت حمایت کردند، در مورد تعاملات اجتماعی که اصولگرایان خشک مذهبی آن‌ها را غیرقابل قبول می‌دانستند، از قبیل راهپیمایی مردان و زنان، آوازخوانی، و تارزنی در میدان در کنار یکدیگر بردباری به خرج دادند.

تصمیم بدیع جهت حمایت از نیازهای مردم مصر بدون هویت پان اسلامی، درک و ستایش بیشتری را نسبت به دوره قبل از انقلاب برای این سازمان به ارمغان آورد. علاوه بر این، عملگرایی بدیع – این حقیقت که سبعیت و حبس نیروی پلیس را تجربه کرده بود و هنوز با عزمی راسخ خواستار تغییر سیاسی بود – به این معنا بود که از صلاحیت‌های لازم برای اصلاح وضع موجود برخوردار است.

اصولی که او را به سمت رهبری اخوان المسلمین رساند ممکن است به خوبی منجر شود به نقشی محوری و حیاتی‌تر در صحنه ملی دست یابد. اگر نتواند این کار را مدیریت کند، افراد دیگری نیز در جناح‌های دیگر وجود دارند، خیرت الشاطر به طور گسترده بهترین نامزد برای رهبری حزب اخوان المسلمین و حتی کشور شناخته می‌شود. او فراست رسانه‌ای بیشتری نسبت به بدیع دارد و وعده می‌دهد که روابط حسنه‌ای با سرمایه گذاران خارجی برقرار کند.

هنگامی که در آخر بدیع در سپتامبر ۲۰۱۰ آنقدر با تأخیر بر روی صندلی نشست تا کنفرانس خبری آغاز شود، شبیه مردی بود که همیشه بود، آرام، متین، و بیزار از بیان هر گونه عبارت تند بود. مثل همیشه به ملایمت اعلام کرد که نامزدی و یا انتصاب در دولت برای اخوان المسلمین حرام است. حرام بودن این موضوع را اعلام کرد و تاکید کرد که از این موضع خود کوتاه نخواهد آمد. با این حال، اخوان مجاز بود از نامزدهای بسیاری حمایت کند و انتظار می‌رفت ۳۰ درصد از کرسی‌ها را در انتخابات نمایندگان پارلمان بدست آورد.

دو ماه بعد، در نوامبر ۲۰۱۰، نامزدهای اخوان تقریبا از یکی از فاسدترین و فریبکارانه ترین انتخابات در تاریخ مصر کنار زده می‌شوند و باقی سال را به دلیل شکست‌های خود تلوتلو می‌خورند. امروز که آراء شمرده می‌شوند، ارزیابی می‌شود که حمایت آن‌ها ۷۰ درصد کرسی‌ها در پارلمان را برایشان بدست آورده است.

توکل کرمان برنده جایزه صلح نوبل در سال ۲۰۱۱

32 ساله است و روسری را شل و سست به سر می‌‌‌اندازد، مدلی که بیشتر در ایران معمول است تا کشورهای خلیج فارس یا یمن۔ او هنوز در مورد جایزه‌ای که او را در مرکز داغ‌ترین اخبار دهه قرار داده ذهن خود را کاملا آمادہ نکردہ است: شورشھای جهان عرب.

خیلی هم تعجب‌آور نبود که کمیته نروژی نوبل به خاورمیانه پرآشوب نگاه کرد تا کسی را پیدا کند که برای به دست آوردن صلح در این منطقه تلاش می‌کند. انتخاب توکل کرمان به عنوان برنده صلح نوبل موجب خوشحالی است زیرا که یکی از فعالان آزادی در جبهه‌ای همچون یمن را که میان از انقلاب‌ھای بهار عربی از ذهن‌ها فراموش شده است را دوباره به خاطر باز گرداند. اهمیت یمن از آن جایی بالاتر می رود که در ذهن برخی افراد به هیچ وجه انقلابی صورت نگرفت.

توکل کرمان برای نشان دادن یک تصویر روشن و مثبت در زمان تیره در جهان عرب آمده بود۔ کمیته صلح نوبل خانم کرمان و دو نفر دیگر را برنده اعلام کرد و عمده دلیل آن تلاش ایشان برای “حفظ امنیت زنان و تلاش وی برای مشارکت دادن زنان در روند نهدیه کردن صلح درکشورش بدون اعمال خشونت” اعلام شد.

اما سهم ویژه و پررنگ کرمان چه بود؟ برای هیئت داوران جایزه تلاش خانم کرمان بسیار حایز اهمیت بود: “سعی و کوشش وی پیش ار بهار عربی و حین انقلابات و سھم پیشرو در مبارزه برای حقوق زنان، دموکراسی و صلح در یمن.”

روند انتخاب برنده جایزه امسال برای کمیته نوبل، یک وضع دشوار بود. این کمیته امسال با ۲۴۱ نامزد برنده رکورد نامزدهای سال‌های پیشین را شکست. نه تنها از میان افراد بلکه ازمیان سازمان‌ها هم نامزدهایی داشت. امسال این کمیته تا زمان اعلام برندگان فهرست نامزدهای جایزه صلح را محرمانه نگه داشتند که به این ترتیب هر گونه پیش بینی را غیر ممکن کرده بودند.

انتخاب کرمان، روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر، به عنوان برنده این جایزه مهم تصویری روشن و مثبت در زمان تیره جهان عرب را به رخ می‌کشد. نام بسیاری از سازمان‌های و قهرمانان متعهد و خستگی ناپذیر در این لیست دیده می‌شد ولی برنده شدن کرمان یادآور بسیاری از زنانی است که با فداکاری و تعهد خود در تمام طول این انقلاب حضور داشتند و تمام مادرانی که با تمام تلاش خود را کردند تا این انقلاب به این مرحله برسد اما کمترین قدردانی هم از آنان نمی‌شود.

خانم کرمان، که مادر سه پسر است، یک رهبر ارشد در انقلاب جوانان است و از محبوبیت بالایی برخوردار است.وی یک عضو فعال برخی از انجمن‌های روزنامه‌نگاری و حقوق بشری است. وی با شماری از اتحادیه‌های کارگری در داخل و خارج از یمن همکاری می‌کند و عضو مجلس شورا شاخه‌ای از حزب اصلاحات یمن، و عضو شورای ملی برای نیروهای انقلاب صلح آمیز ھستند. ایشان همچنین یکی از اولین خواستار سرنگونی رژیم رئیس جمھور علی عبدالله صالح ھم بودند۔

توکل عبد سلام کرمان در ۷ فوریه سال ۱۹۷۹ ، به یک خانواده در منطقه شرعب در استان تعز یمن به دنیا آمد. او دختر سیاستمدار و وکیل عبد سلام خالد کرمان است. به دنبال تغییر محل کار پدرش به پایتخت، خانواده توکل به پایتخت مهاجرت کرد. وی در همان شهر به مدرسه و دانشگاه رفت. مدرک لیسانس خود را در رشته بازرگانی از دانشگاه علم و صنعت دریافت کرد. خانم کرمان همچنین دارای مدرک کارشناسی ارشد در علوم سیاسی، یک دیپلم افتخار در آموزش و پرورش از دانشگاه صنعا، و دیپلم در روزنامه نگاری تحقیقی از ایالات متحده آمریکا است.

در سال ۲۰۰۶ ، کرمان سازمان روزنامه نگاران زنان بدون زنجیر را در یمن تأسیس کرد. وی به مدت سه سال رهبری تظاهرات کوچک با آرمان‌ھای کوچک را به عهده می‌گرفت. هر سه‌شنبه خانم کرمان و شماری از روزنامه‌نگاران و وکلا در مقابل شورای یمنی وزیران، جلسه‌ای برگزار می‌کردند، جایی که تحت عنوان “میدان آزادی” مشھور شده است۔ تمامی خواسته‌های مطرح شده توسط این گروه مواردی بودند که به جای حکومت و دولت، افراد را هدف قرار می‌دادند. مانند پرونده شیخ الجعشین، رئیس قبیله‌ای و بی‌خانمان شدن خانواده‌هایی که به او اظهار تعهد و وفاداری کردند. و یا قضیه روزنامه‌نگاری که توسط سرویس‌های امنیتی متهم به جرم‌های نکرده و سپس دستگیر شده بود. در سال ۲۰۱۰ در جهت قدردانی از کوشش‌ھای کرمان و محترم شمردن شجاعت او، سفارت ایالات متحده در صنعا جایزه بین‌المللی زن شجاع را از سوی وزارت امور خارجه آن کشور به توکل عطا کرد.

هنگامی که بهار عرب یمن رسیده، توکل کرمان بر روی یک سکوی چوبی در “میدان انقلاب” در مقابل دانشگاه صنعا ظاهر می‌شد و بیانیه‌های هوادارانش را می‌خواند و به سمع هزاران نفر از تظاهرات‌کنندگان می‌رساند. کم کم این روند سیر جدی‌تری به خود گرفت به جای جلسه‌ھای ساده ھفتگی، خانم کرمان موضوع حذف رییس جمھور یمن علی عبدالله صالح را عنوان کرد. خانم کرمان پیامیخطاب به رییس جمهور یمن خواند. این پیام چنان گیرا بود که پس از اتمام پیام او، حاضرین در میدان انقلاب شعار “یا می‌روی یا می‌روی. راہ سوم ھمین رفتن است، و راہ دیگر ھم رفتن!” را سر دادند.

جایزه خانم کرمان در یک مرحله بحرانی و دشوار انقلاب به وی اهدا شد. رییس جمھور صالح همچنان در قدرت است و برای کسانی که مبارزه علیه حکومت را پیش گرفتند، هشت ماه کم نبوده است. در شرایطی که همه فرسایش و خستگی را تجربه می‌کردند، جایزه نوبل حکم انرژی و روح تازه برای تظاهرات کنندگان یمنی را دارد.

خانم کرمان اولین زن عرب یمنی و دوم زن مسلمان پس از وکیل ایرانی خانم شیرین عبادی است که جایزه صلح نوبل را گرفته است. خیلی افراد این جایزه را مورد انتقاد قرار می‌دهند و اعتقادشان این است که این باز کردن راھی برای یک دستور کار سیاسی است. یمنی ھا افتخار می‌کنند که یکی از ایشان به خاطر مبارزه برا ی صلح و پیروزی نه برای فقط فرد واحد بلکه بسیاری از یمنی ھا دارد کار می کند و قدرانی هم می‌شود.

فعالان سیاسی عرب در حمایت از تظاهرات کنندگان سوری و یمنی تظاهراتی را در برلین ترتیب دادند.

عماد غلیون نماینده مجلس سوریه شب یکشنبه ۱۵ – ۱ – ۲۰۱۲ برای اولین بار جدایی خود از رژیم این کشور را در گفتگو با العربیه اعلام و اوضاع این کشور را بسیار بحرانی توصیف کرد.

عماد غلیون گفت :” به جوانان انقلابی درود می فرستم. و در کنار سایر مردم کشور برای برقراری یک نظام دموکراتیک و رسیدن به آزادی مبارزه می کنم.”

این عضو پارلمان تاکید کرد تعداد زیادی از نمایندگان پارلمان سوریه با انقلابیون احساس همبستگی می کنند اما به دلیل خفقان حاکم در کشور نمی توانند مواضع خود را اعلام کنند.

او که در پارلمان این کشور ریاست کمیته بودجه را برعهده دارد با اشاره به فساد گسترده در این کشور گفت :” چرخ اقتصاد به شدت آسیب دیده است و فساد مالی و اداری همه بخش های نظام را فرا گرفته است.”

وی افزود :” در سیستم حاکم علی رغم وجود موسسات مربوطه برای حسابرسی هیچ کس نمی تواند با مفسدان برخورد کند.”

او گفت :” فساد اقتصادی به شکل علنی در کشور رواج دارد و یک مافیای دولتی از آن پشتیبانی می کند.”

عماد غلیون تاکید کرد ” خود به عنوان نماینده پارلمان یک بار برای بررسی پرونده ای با نخست وزیر صحبت کردم و نزدیک بود مرا به خیانت بزرگ متهم کند.”

این نماینده مجلس تاکید کرد مدارک و شواهد بسیاری در دست دارد که فساد اقتصادی در بخش های مختلف نظام را ثابت می کند.

وی تاکید کرد پس از اعتراضات اخیر وضعیت اقتصادی به شدت دچار رکود شد و دولت به وزارتخانه ها دستور داد به میزان ۳۰ % بودجه خود را کاهش دهند.
واکنش مخالفان به اعلام عفو عمومی

مخالفان رژیم سوریه در واکنش به اعلام عفو عمومی در این کشور توسط بشار اسد تاکید کردند در این فرمان انقلابیون مجرم معرفی شده اند.

کمال لبوانی عضو شورای ملی سوریه در گفتگو با العربیه فرمان عفو عمومی را ” طنزآمیز ” خواند و گفت رژیم با این اقدام آزادی بیان ، تظاهرات مسالمت آمیز را جرم دانسته است.

او با اشاره به اینکه فرمان عفو ، فرار از خدمت سربازی را جرم تلقی کرده است از سربازان جدا شده از نظام خواست خود را به دستگاه های دولتی معرفی نکنند و گفت : ” جدایی از نظام و خودداری از شلیک به سمت معترضان شرف بزرگی برای سربازانی است که به ارتش آزاد پیوسته اند.”

لبوانی از بشار اسد خواست اوباش لباس شخصی هوادار نظام و نیروهای امنیتی را به اتهام شلیک به سمت هموطنان خود محاکمه کند.

وی تاکید کرد اگر رژیم حسن نیت دارد ده ها هزار تن از بازداشت شدگان حوادث اخیر را آزاد کند.
کمال لبوانی که در ماه اکتوبر گذشته از زندان آزاد شده بود از بشار اسد خواست از قدرت کنار برود و تاکید کرد رئیس جمهور سوریه به دلیل جنایت هایی که علیه مردم مرتکب شده است خود باید از مردم طلب عفو کند.”

با همکاری العربیه

برادران اسد، بشار و ماهر در مراسم خاکسپاری پدرشان حافظ اسد

در آوریل ( فروردین ) گذشته ، با تشدید بحران در سوریه ، و توجه افکار عمومی جهان به عملیات نظامی در لیبی ، مجله «فوغ» تحقیقى درمورد بانوى اول سوریه ، أسما أسد، همراه باعکس خانوادگى او و فرزندان او، منتشرکرده که نشان می دهد همسر او ، بشار اسد براى برداشتن بازى فرزند خود به سمت پایین خم شده أست.

أما با وجود سادگی عکس ، که قوی ترین مرد سوریه به عنوان پدر طبیعی یک خانواده ، آن هم در زمانى که متهم به قتل و شکنجه هزاران هزار از هموطنان خود و شاید برخی از آنان مانند هم سن و سالهاى پسرش باشند را نشان میدهد.
پس از منتشر شدن أین گزارش و سرتیتر بودن آن در رسانه ها، برخی ها مجله «فوغ» را متهم به نادیده گرفتن وقایع در سوریه ، و اینکه داستان کامل نیست کردند.

قدرت مطلق

چگونه بشار اسد توانست قدرت مطلق خود را در أین بحران بالا نگه دارد، و چگونه اوقادر به محو و پاک کردن آثار خون إز دستان خود شده درحالى که خود را پدرى مهربان و علاقمند به خانواده أش جلوه میدهد ؟
بهترین پاسخ به این سوال این است که در جستجوى أشخاص غایب در عکس خانوادگى باشیم.
یک ماه بعد ، عکس دیگرى منتشر شد، که اشاره به جنبه های دیگری از دوران حکومت این خانواده دارد ، و در یک فیلم ضبط شده مردى دیده میشود که شباهت بسیارى به ماهر اسد ، برادر بشار دارد، که در مقابل یک گروه از معترضان غیر مسلح در دمشق ایستاده است .

رسانه ها در تلاش بودند هویت ماهر را شناسایى و تایید کنند، پلیس براى حفظ قدرت مانند سپر او را أحاطه وحمایت مى کردند، که به احتمال زیاد از چهره های مهم در دمشق باشد ، پس از آن جوش و خروش مرد تفنگ خود را بیرون آورده و هر چه می توانست گولوله و گاز اشک آور به سمت جمعیتى که فریاد زنان خواستار پایان دادن به دوران حکومت اسد بودند شلیک کرد.

أین بار أولى نیست که چنین صحنه هایى دیده میشود ، یک مرد با نفوذ سوری در صحنه اى از خشونت ، ماهر اسد ، ۴۳ ساله و برادر کوچکتر از رئیس جمهور است.

او برخلاف برادر خود ، بشار ، دور از جریاناتى که پدرشان حافظ أسد را أحاطه کرده بود بزرگ شد.

ماهر در ابتدا به تحصیل مدریت بازگانى در دمشق پرداخت ، و سپس به دنبال جای پای پدر ، به عضویت نظامی در آمد، در حالی که ریحان برادر سوم نامزد پست ریاست جمهوری پس از پدرش حافظ اسد بود.

با این حال مسیر تاریخ سوریه به طور چشمگیر و نمایشى تغیر یافت .
در ساعات اولیه از روز ۶ (ژانویه) سال ۱۹۹۴ ، زمانی که ریحان در حال رانندگی با سرعت زیاد در مه سنگین ، برای رسیدن به فرودگاه دمشق با یک مانع موتور سیکلت تصادف کرد و در راه بیمارستان درگذشت.

در آن لحظه ، رئیس جمهور حافظ اسد به دو فرزندش بشار و ماهر خیره شده بود
او ترجیح مى داد پسر چشم پزشک و زیبا سیماى خود که در لندن زندگى میکرد را جانشین قرار دهد، آن هم بدلیل شخصیت آرام بشار و نه شخصیت تحریک پذیر ماهر.

در ماه اکتبر (مهر) سال ۱۹۹۹ ، چند ماه قبل از مرگ پدر ، گزارشها حاکى أز آن بود که ماهر بعد إز جدال با آصف شوکت داماد خانواده به سمت او شلیک و أو را أز ناحیه معده زخمى کرد .
اگر چه این حادثه خطرناک نبود أما شهرت ماهر آلوده شد و براى پست ریاست جمهورى مناسب نبود ، بعداز مدت یکسال بشار ریاست جمهورى را به ارث برد.